دارد عبور كرده ؛ بعد به سوى شهر كوفه و چسبيدهء به آن جريان يافته است ؛ ميان انبار و كوفه ، از فرات رودهاى بزرگى جدا مىشود كه بعد ، از آنها ذكرى خواهيم كرد ؛ [ 1490 ] ( 2124 ) سپس به محلى كه طول آن 71 درجه و 5 دقيقه و عرض آن 31 درجه و صفر دقيقه است مىرسد ؛ « 1 » [ 1491 ] ( 2125 ) سپس به بطيحه كه در طول 78 درجه و 5 دقيقه و عرض 31 درجه و 30 دقيقه واقع است مىريزد ؛ « 2 » زمانى كه فرات به طول 71 درجه و 5 دقيقه و عرض 31 درجه و 5 دقيقه مىرسد ، دو رودخانه از آن منشعب مىشود . رودى از آن [ ( فرات ) ] خارج مىشود كه ميان فرات و سواد كوفه و بصره جريان دارد ، تا اينكه نزديك به محل ريختن فرات به بطيحه ، به رود فرات مىريزد . بنا بر اين ، وقتى از كار اين دو رود بزرگ فراغت يافتى ، شروع كن به تعريف رودهايى كه به فرات مىريزد و رودهايى كه از سرچشمه تا محل ريختن آن جدا مىشود و به رود دجله مىريزد . بنا بر اين آنچه را كه براى تو روشن كردم ، درك كن .
شناسايى رودهايى كه به رود فرات مىريزند
[ 1492 ] ( 2128 ) از آن جمله ، رودى به فرات مىريزد از كوهى كه آغاز آن در طول 62 درجه و 20 دقيقه و عرض 41 درجه و 5 دقيقه قرار دارد ؛ « 3 » [ 1493 ] ( 2129 ) سپس از شهر هنزيط و نواحى آن گذشته ؛ بعد در طول 61 درجه و 30 دقيقه و عرض 39 درجه و 20 دقيقه به فرات مىريزد .
رودى ديگر نيز به فرات مىريزد كه به آن ارسناس گويند و همان رود شمشاط است كه آغاز آن از كوهى است كه در مرز شهر طرون قرار دارد ؛ سپس از دروازهء شهر شمشاط مىگذرد ؛ بعد ، از نزديك دروازهء قلعهاى كه به آن حصن زياد گفته مىشود عبور مىكند ؛ و بر دو كنارهء اين رود قلعههاى ششگانه قرار دارد . اين رود بالاى ملطيه ، در دو « مرحله » اى آن در سمت شرقى ،
هامش
( 1 ) خوارزمى مىگويد : محل ريختن فرات در طول 78 درجه و صفر دقيقه و عرض 31 درجه و 30 دقيقه است ( همان ، ص 140 ) .
( 2 ) خوارزمى مىگويد : از فرات در طول 71 درجه و صفر دقيقه و عرض 31 درجه و صفر دقيقه رودى جدا مىشود ( همان ، ص 140 ) ، ضمنا قابل ذكر است كه در اين صفحه اختلاف فراوانى ميان دو كتاب عجايب الاقاليم . . . و صورة الارض ديده مىشود .
( 3 ) خوارزمى مىگويد : . . . و عرض 41 درجه و صفر دقيقه مىريزد ( صورة الارض ، ص 140 ) .