زكات در مواردى جز اين به مصرف نمىرسيد ، چرا كه در روايت نيز آمده است كه قدر واجب در زكات فطر همان است كه بينوايان از سؤال كردن در آن روز كه روز شادى همهء مسلمانان و عيد همگان است بىنياز شوند و بدين ترتيب به وسيلهء اين زكات - كه به فتواى اكثر مسلمين - واجب است همگان در آن روز شادمان شوند .
امّا بر خلاف زكات فطر زكات اموال مبناى يك تعاون و همكارى فراگير است كه اقشار بينوا و نيازمندى چون فقير و مسكين و ديگر اقشار غير نيازمند را كه در موقعيّتى نيازى اجتماعى پيدا كردهاند در بر مىگيرد .
خداوند مصارف اين زكات را چنين مشخّص فرموده است : « زكات تنها براى فقيران ، بينوايان ، كارگزاران آن ، كسانى كه بدين وسيله دلهايشان به اسلام نزديك مىشود ، در راه آزادى بردگان ، بدهكاران ، در راه خدا و براى درماندگان است » « 1 » .
در اين آيه ما هشت گروه را مىيابيم كه زكات براى آنان يا به وسيلهء آنان مصرف مىشود ، زكاتى كه ولىّ امر مسلمين آن را از همه سرزمينها جمع آورى مىكند و به مصرف مىرساند ، آن گونه كه رسول خدا ( ص ) فرمود : « زكات را از ثروتمندان و افراد بىنياز جامعه بگير و به فقيرانشان بپرداز » .
اينك دربارهء هر يك از اين « اصناف ثمانيه » توضيحى كوتاه عرضه مىداريم :
يك و دو : فقيران و مسكينان : خلاصهء آنچه فقها در مورد تفاوت ميان فقير و مسكين بدان رسيدهاند آن است كه فقير به هر فرد محتاجى گفته مىشود ، هر چند داراى كار و منبع درآمدى باشد كه نياز او را برآورده نمىكند . بر خلاف آن مسكين به كسى گفته مىشود كه به دليل نقصى و يا مرضى مزمن و يا پير بودن و اسبابى از اين قبيل از كسب هر گونه درآمدى - خواه كم و خواه زياد - ناتوان باشد . بنابراين هم فقير و هم مسكين هر دو نيازمندند امّا مسكين نيازمندتر است و بنابراين اگر بيت المال براى هر دو كفايت نكند مسكين مقدّم داشته خواهد شد .
سه : كارگزاران آن : يعنى هم كسانى كه زكات را از ثروتمندان مىگيرند و
هامش
( 1 ) - توبه / 60 .