بزرگ برفروزد و سپس بنگرد به چهسان گونههايى از آفريدگان و حشرهها و پروانهها بر گرد آن جمع مىشوند . او صورتهايى خواهد ديد و با آفريدههايى آشنايى خواهد يافت كه هيچ گمان نمىبرده خداوند چيزى از آنها در اين جهان آفريده باشد . خداوند مىفرمايد :
وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ
. پس آنكه مىخواهد اين مفهوم را بداند در آنچه خداوند ياد كرده است بنگرد .
دعبل « 1 » در كتاب الشعراء آورده است كه بر كهندژى در مرو دست يافتند و آنجا دو دندان يافتند كه هركدام دو من وزن داشت . آنها را نزد عبد اللّه بن مبارك آوردند . او شگفتى كرد و گفت « 2 » :
اتيت بسنّين قد رمتا * من الطين لما اثاروا الدفينا
على قدر منوين احداهما * يقل بها المرء شيئا رزينا
ثلاثون اخرى على قدرها * تباركت يا احسن الخالقينا « 3 »
اصمعى گفته است : بشار بن برد مىگفت : در زمين نكوتر از انسان نيست . چون از او مىپرسيدند چگونه ، پاسخ مىداد : شنيدهام كه خداوند مىفرمايد :
لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ
. « 4 » از آنجا كه اين سخن به ظاهرسازان ، خردهگيران و مخالفان نيز مىرسد و آنان هيچ كدام به دروغ خواندنش با آن معارضه نمىكنند ، دانستم كه نمىتواند بدين اطلاق و عموميت گفته شده باشد مگر اينكه حقيقت نيز اينگونه باشد .
كسى ديگر غير از اصمعى گفته است : روزى بشار ، كه كور مادرزاد بود ، پس از سكوتى طولانى و نفسى ژرف گفت : بارى ، به خداوند سوگند من بر آنچه از ديدن اين جهان از آن بىبهرهام حسرت نمىخورم مگر بر دو چيز . پرسيدند : اى ابو معاذ ، آنها كدامند ؟ گفت : انسان و آسمان . گفتند : چرا ؟ گفت : زيرا خداوند مىفرمايد :
لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ
« 5 » و
هامش
( 1 ) . نام كامل او دعبل بن على بن رزين و از شاعران هجوگوى پيشين و داراى شعرى دلكش است . ديوان شعر او چاپ شده و كتاب طبقات الشعراء نيز از آثار اوست . بنگريد به : الفهرست ، ص 235 - ت .
( 2 ) . اين ماجرا را بنگريد در : شعر عبد اللّه بن المبارك ، ص 63 ، به نقل از تاريخ بغداد ، ج 6 ، ص 261 و بهجة المجالس ، ج 2 ، ص 155 - ت .
( 3 ) . دو دندان آوردى كه چون گنجينه را كاويدند آنها را از خاك بيرون افكندند .
هريك به وزن دو من كه مرد آن را براى برداشتن سنگين مىبيند .
سى تاى ديگر به اندازه آنها ! آفرين بر تو اى بهترين آفرينندگان .
( 4 ) . تين / 4 : به راستى انسان را در نيكوترين اعتدال آفريديم .
( 5 ) . تين / 4 .