كرانههاى سخن و قلم او رخ مىنمود . گواه اين امر نيز فصولى از سخنان اوست كه آن را در كتاب الاقتباس آوردهام و او در آنها نكويى را به كمال رسانده و گفتار را به آيههاى قرآن آراسته است . « 1 »
ثعالبى همچنين در كتاب ديگر خود الكناية و التعريض كه آن را براى ابن مأمون خوارزمشاه تأليف كرده در فصلى با عنوان « الكناية عن الغلام » پس از ياد كرد اقتباسهاى ناخوشايند ، از اين سخن به ميان آورده كه « در كتاب اقتباس خود بدان توجه دادهام » . « 2 »
بدينسان مشاهده مىشود كه ثعالبى از كتاب الاقتباس خود در دو اثر ديگر نام برده ؛ در يتيمة الدهر به اشاره از آن ياد كرده و در الكناية و التعريض نام كامل آن را آورده است .
سال تأليف كتاب را از رهگذر پىجويى اين دو اشاره مىتوان به صورت تقريبى تعيين كرد .
ثعالبى كتاب يتيمة الدهر را براى نخستين بار در سال 383 ق . تأليف كرده « 3 » و از سوى ديگر نيز سلطان محمود غزنوى به سال 389 ق . قدرت را در اختيار داشته « 4 » و برادر او نصر نيز در روزگار فرمانروايى وى ، فرماندهى سپاه خراسان را عهدهدار شده است . از اينرو ، ناگزير اشارهء ثعالبى به كتاب الاقتباس در بازنويسى نهايى كتاب يتيمة الدهر بوده كه آن را در سال 403 ق . به پايان برده است . « 5 » بر اين پايه ، قاعدتا مىبايست تأليف كتاب الاقتباس پس از سال 389 ق . باشد . محمود جادر از اين ياد كرده كه نزد وى اين نكته مسلم شده كه تأليف كتاب الاقتباس پيش از سال 396 ق . بوده است « 6 » .
شيوهء كتاب الاقتباس
ثعالبى از توانى ويژه در گردآوردن همهء ابعاد و جوانب موضوعى كه در آن قصد تاليف دارد و نيز فصلبندى اين مباحث برپايهء شيوهء علمى دقيقى كه هيچگاه از آن كناره نگيرد و آن را به فراموشى نسپارد برخوردار بود . اين شيوه در كتابهاى يتيمة الدهر و ثمار القلوب به خوبى رخ مىنمايد . امّا در مورد كتاب الاقتباس شاهد آن هستيم كه وى در مقدمهء اثر از نگاه فراگير و نيز
هامش
( 1 ) . يتيمة الدهر ، ج 2 ، ص 243 - ت .
( 2 ) . الكناية و التعريض ، ص 19 - ت .
( 3 ) . بنگريد به : « ملاحظات عن سيرة الثعالبى » ، ص 234 - ت .
( 4 ) . بنگريد به : الكامل ، حوادث سال 389 ق . و پس از آن - ت .
( 5 ) . بنگريد به : « ملاحظات عن سيرة الثعالبى » ، ص 234 - ت .
( 6 ) . بنگريد به : دراسة توثيقية ، ص 253 - ت .