آنان خطبه ايراد كرد و در آن خطبه گفت : ناستوده باد دلهايى كه از هم گريزانند و گوشهايى كه از شنوايى بىبهرهاند ! هلا كه شما زادگان دورويى و كاستى هر كرانه و خاشاك سيلاب و زمين سخت و بىحاصل هستيد كه به ياران امير مؤمنان و مايهء سامانيافتگى مسلمانان تشنگى زدودهايد ، آن هنگام كه آسمان بارش خويش دريغ داشته ، زمين درخشش خود فرونهاده و از پس آن دندانها در دهانها شكسته ، چشمها فروهليده ، گونهها خشكيده و بينىها به خاك ماليده شده است . آرى ، چنان روزگارى بوده است - و پناه بر خدا از وضعى كه بدان درآمدهايد ! آيا خداوند براى كسى پيش از امير مؤمنان جاودانگى قرار داده است ؟ آيا اگر او بميرد « آنان جاودانهاند » ؟ « 1 » هرگز ، كه هر ملتى را مهلتى است ، « و چون آنان را مهلت به كرانه رسد نه دمى به تأخير افتند و نه پيشافتند » . « 2 » آيا ابرهاى پاييز و خارهاى بيابان خشك از هم خواهند پراكند ؟
در يكى از خطبههاى ابن معتز آمده است : اى بندگان خدا ، از خدا پروا كنيد و پيش از آنكه مهلت فرارسد و اميد از ميان رود به توبه بشتابيد ؛ چرا كه شما راهى تباه شدن و ساكنان خاكيد :
فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَ لا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ .
« 3 »
فصل [ 3 ] : معارضه
چون ابو بكر در آستانهء مرگ قرار گرفت « 4 » ، عايشه بيتى از حاتم طائى بر زبان آورد :
لعمرك ما يغنى الثراء عن الفتى * اذا حشرجت يوما و ضاق بها الصدر « 5 »
امّا ابو بكر به او گفت : دخترم ، چنين مگوى ، بلكه بگو :
وَ جاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذلِكَ ما كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ
« 6 » .
هامش
( 1 ) . اقتباس از آيهء 34 سورهء انبياء :فَهُمُ الْخالِدُونَ- م .
( 2 ) . اقتباس از آيهء 34 سورهء اعراف :فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ- م .
( 3 ) . لقمان / 33 : زنهار تا اين زندگى دنيا شما را نفريبد و زنهار تا شيطان شما را مغرور نسازد .
( 4 ) . روايت را بنگريد در : الكامل مبرد ، ج 1 ، ص 328 ؛ تاريخ الخلفاء ، ص 84 ؛ نهاية الارب ، ج 5 ، ص 169 - ت .
( 5 ) . به آيينت سوگند ، هيچ جوانمردى را آنگاه كه به آستانه مرگ درآيد و سينهاش تنگ شود ثروت و برخوردارى سودى نبخشد .
اين بيت در قصيدهاى با مطلع زير آمده است :اماوى قد طال التجنب و الهجر * و قد عذرتنى فى طلابكم العذربيتى كه در كتاب حاضر آمده در ديوان حاتم با عبارت « اماوى ما يغنى . . . » و « اذا حشرجت نفسى . . . » آمده است .
بنگريد به ديوان حاتم الطائي ، ق 36 ، ص 210 - ت .
( 6 ) . ق / 19 : و سكرات مرگ به راستى دررسيد . اين همان چيزى است كه از آن مىگريختى .