روزهاى سال بىمعنى مىگردد . يا به طور مثال تعيين سالهاى فرد ، موجب آن مىشود كه ديگر كسى به انتظار ظهور حضرت در سالهاى زوج نباشد . در حالى كه اگر چنين نباشد ، مردم در هر لحظه چشم انتظار ظهور خواهند بود و بدين ترتيب بركات فراوانى نصيب آنها خواهد گرديد . « 1 »
( 1 ) به اين اشكال مىتوان در چند سطح پاسخ داد :
سطح اول : تقريبا عموم مردم از اين موعدهاى زمانى اطلاعى ندارند ؛ از اين رو همواره منتظر ظهور خواهند ماند . البته اين پاسخ چندان كاملى نيست زيرا مفهوم آن اين است كه هر كس از اين موعدهاى زمانى آگاه باشد و يا امثال كتاب حاضر را مطالعه نمايد ، ديگر هر لحظه ظهور را انتظار نخواهد كشيد .
( 2 ) سطح دوم : اين موعدهاى زمانى يا برخى از آنها ، هر چند با ادلهاى كه قابليت اثبات تاريخى را دارند ، ثابت مىشود اما اثبات تاريخى چيزى است و يقين پيدا كردن چيزى ديگر ؛ به طور مثال سخن ابن اثير در كتاب الكامل براى اثبات تاريخى كافى است اما به هر حال نمىتوان به درستى آن يقين پيدا كرد .
ما نيز اين اخبار را نه از خود معصومين عليهم السّلام بلكه از راويان آنها شنيدهايم . پس صدور اين روايات از آن حضرات ، ظنى است ولى شايستگى اثبات تاريخى را دارند . در نتيجه هرگاه اين موعدهاى زمانى ، ظنى باشد احتمالات ديگرى نيز مىتواند مطرح شود . به طور مثال : طبق اخبار ظنّ داريم كه امام مهدى عليه السّلام در روز عاشورا ظهور خواهد فرمود ؛ در عين حال اين احتمال را نيز مىدهيم كه اين اتفاق در آخرين روز سال رخ دهد . بدين ترتيب ، زلال انتظار در همه روزهاى سال جريان پيدا مىكند .
( 3 ) سطح سوم : ظهور امام در هر روز ديگرى يا هر سالى ، چه فرد و چه زوج و يا در هر لحظه ، يك احتمال صرف نيست بلكه دلايلى از ميان اخبار نيز دارد ؛ مانند اين روايت كه : « مثل امام ، مثل قيامت است و جز خدا آن را به موقع خود آشكار نمىسازد و به ناگهان روى مىدهد . » و يا بيان نورانى حضرت بقية اللّه عليه السّلام خطاب به شيخ مفيد كه فرمود : « فإنّ أمرنا بغتة فجأة » يعنى : « امر [ ظهور ] ما يكباره و ناگهانى است . »
در اين صورت ، هم تعيين موعد زمانى اثباتپذير است و هم مطلق دانستن و عدم تعيين موعد زمانى ؛ و بين اين دو تعارضى وجود ندارد زيرا به هر حال ظهور امام در يكى از اين زمانهاى معين ، مىتواند مصداقى براى آن اطلاق باشد . پس ادله اطلاق ، عرفا و عقلا ايجاب مىنمايد كه همواره چشم انتظار ظهور باشيم .
( 4 ) سطح چهارم : اگر فرض نماييم صدور اين اخبار از سوى امامان معصوم عليهم السّلام قطعى باشد ، باز مضمون آنها احتمالى و غير قطعى باقى خواهد ماند و احتمال نسخ و پديد آمدن بدا در آنها مىرود ؛
هامش
( 1 ) . ر . ك : الصدر ، سيد محمّد ، همان ؛ ص 438 به بعد .