زيرا در برخى روايات آمده است كه احتمال دارد در هر امر محتومى ، بدا حاصل شود . به طور مثال شورش سفيانى كه در شمارى از روايات امرى حتمى معرفى شده ، ممكن است مشمول قانون « بدا » گردد .
( 1 ) نعمانى به سند خود از عبد الملك بن اعين نقل نموده است :
كنت عند أبى جعفر عليه السّلام فجرى ذكر القائم عليه السّلام . فقلت له : أرجو أن يكون عاجلا و لا يكون السّفيانىّ . فقال : لا و اللّه ! إنّه لمن المحتوم الّذى لا بدّ منه « 1 » .
نزد امام محمّد باقر عليه السّلام بودم كه سخن از قائم عليه السّلام به ميان آمد . عرض كردم : اميدوارم كه ظهور به زودى محقق شود و سفيانى نيايد . امام فرمود : نه به خدا سوگند ! آمدن سفيانى حتمى است و گزيرى از آن نيست .
( 2 ) با اين همه ، دربارهء سفيانى احتمال بدا مىرود . داوود بن القاسم جعفرى در روايتى آورده است :
كنّا عند أبى جعفر محمّد بن علىّ الرّضا عليه السّلام ؛ فجرى ذكر السّفيانىّ و ما جاء فى الرّواية من أنّ أمره من المحتوم ، فقلت لأبى جعفر عليه السّلام : هل يبدو للّه فى المحتوم ؟
قال : نعم . قلنا له : فنخاف أن يبدو للّه فى القائم ! فقال : إنّ القائم من الميعاد ، و اللّه لا يخلف الميعاد . « 2 »
نزد امام محمّد جواد عليه السّلام بوديم كه سخن حتمى بودن [ شورش ] سفيانى به ميان آمد . عرض كردم : آيا در امور حتمى نيز بداء حاصل مىشود ؟ فرمود : آرى . گفتيم : مىترسيم كه در ظهور قائم ، بدا پيش آيد ! فرمود : [ ظهور ] قائم ، از وعدههاى الهى است و خداوند خلف وعده نمىكند .
( 3 ) در نتيجه هرگاه پديد آمدن بدا در امور حتمى امكانپذير باشد ، ناگفته حال موعدهاى زمانى غير حتمى معلوم است . وقتى كه اين احتمال وجود دارد ديگر نمىتوان به موعدى خاص تكيه كرد و با اين حساب مطابق روايات اطلاق كه آورديم ، انتظار امرى هميشگى خواهد بود .
( 4 ) اشكال سوم : آيا اخبار تعيين روز و ماه نيز مشمول اخبار نفى توقيت مىشوند ؟ اگر چنين باشد ناگزير بايد آن اخبار را دروغ دانست .
در پاسخ بايد گفت چنين نيست و هر دو دسته از اخبار قلمرو خاص خود را داشته ، يكديگر را رد نمىنمايند . مهمترين دليل ، وجود قرينههايى در خود روايات نفى توقيت مىباشد . آنچه در اين روايات مورد تكذيب قرار گرفته ، تنها شمارهء سال است و نه ماه و روز و نام هفتگى آن ؛ مانند روايتى كه نعمانى از ابو حمزه ثمالى آورده است كه امام باقر عليه السّلام در آن مىفرمايد :
هامش
( 1 ) . النعمانى ، محمّد بن ابراهيم ، همان ؛ ص 161 .
( 2 ) . همان ؛ ص 162 . البته احتمال بداء در موضوع سفيانى ، به معنى منتفى دانستن آن نيست بلكه بدان معنى است كه شورش سفيانى ( به طور مثال ) داخل در برنامه كلى الهى است ؛ اما ممكن است در اين برنامه تغييراتى پيش آيد . در واقع اين تغييرات در بعضى قسمتهاى اجرايى آن برنامه روى مىدهد و نه در اصول كلى آن .