فعاليت حمزه كه روح راهنماى پشت سر فرقهء خارجى در سيستان بود بيش از سى سال بدرازا مىكشد . اگرچند تاريخ سيستان اطلاعات مفصل و يگانهاى درباره فعاليتهاى خوارج در درون ولايت سيستان بدست مىدهد و در اين منبع و منابع ديگر آگاهيهاى ديگرى نيز دربارهء سفرهاى جنگى حمزه به بادغيس ، خراسان و قهستان بدست مىآوريم ، اما دربارهء لشكركشيهاى وى به جاهاى ديگر هيچ نمىدانيم . گزارشهاى تاريخ سيستان دربارهء تاخت و تازهاى حمزه در دشتهاى هند ، سيلان ، تركستان ، چين و جاهاى ديگر آشكارا داستانى برساخته است ، اما فعاليتهاى خوارج در نواحى كافرنشينى چون غور و مرزهاى سند و هند كاملا امكان دارد . متأسفانه ، در اين زمينه هيچ جزئياتى در دست نيست . غور ، در شمال زمينداور ، مدتهاى دراز ناحيهاى كافرنشينى چون غور و مرزهاى سند و هند كاملا امكان دارد . متأسفانه ، در اين زمينه هيچ جزئياتى در دست نيست . غور ، در شمال زمينداور ، مدتهاى دراز ناحيهاى كافر نشين باقى ماند و حلقهاى از رباطها كه پر از داوطلبان و غازيان بودند آن را دور گرفته بودند ، و تا سفرهاى جنگى سلاطين غزنوى به اين سرزمين در اوايل سدهء پنجم هجرى / يازدهم ميلادى تماما به آيين اسلام درنيامد . نمىدانيم كه آيا خوارج هيچ تأثير پايدارى در اين سرزمين
هامش
بن عيسى بن ماهان نسبت مىدهد كه نيز نادرست است ؛ در اثر ديگر همين مؤلف ، تاريخ ، ج 2 ، ص 554 ( ترجمهء فارسى ، ج 2 ، ص 475 ) مرگ حمزه را در روزهاى ولايتدارى طاهر بن حسين در خراسان ( يعنى ميان شوال 205 ق / مه - آوريل 820 م و جمادى الثانى 207 ق / نوامبر - دسامبر 822 م ) قرار مىدهد . بغدادى ، ص ص 80 - 79 ( ترجمهء فارسى ، ص 8 - 56 ) تاريخ مرگ حمزه را در خلافت مأمون و ولايتدارى طاهر ياد مىكند و آن را بر اثر زخمى مىداند كه وى در يك حملهء بى نتيجهء خوارج به نيشابور برداشته بود . مطهر بن طاهر مقدسى ، كتاب البدء و التاريخ ، چاپ كلمان هوار ، پاريس ، 1919 - 1899 ، ج 5 ، ص 138 ، در پانويسى كوتاه دربارهء حمزه مىگويد كه حمزه در رودخانهاى در كرمان غرق شد و پيروانش منتظر بودند كه وى پس از 120 سال بارى ديگر بازگردد ( رجعه ) . گرديزى ، چاپ نفيسى ، ص 108 ، چاپ ناظم ، ص 5 ( چاپ عبد الحى حبيبى ، ص 133 ) تاريخ مرگ حمزه را اصلاح مىكند ، اما دربارهء چگونگى مرگ او مطالب متناقض مىگويد و در جايى ديگر مىافزايد كه ( چاپ نفيسى ، ص 105 ، چاپ عبد الحى حبيبى ، ص 133 ) وى در ناحيهء هرات بر دست غازيان زرنگ كه او را تا آنجا دنبال كرده بودند كشته شد . احتمالا گرديزى ميان اين نيرو و سپاهى از غازيان كه در 194 ق / 10 - 809 م عبد الرحمان نيشابورى گرد آورده بود خلط كرده است . تاريخ سيستان دربارهء چگونگى مرگ حمزه هيچ نمىگويد .