گذاشتند يا نه . « 1 » آنچه بيشتر احتمال مىرود فعاليت ديرپاى خوارج پرشور در امتداد مرزهاى جنوبى و شرقى افغانستان در مجاورت هند است . تاريخ سيستان مىگويد كه شهر گرديز در مشرق غزنه را حمزه بنياد كرد . « 2 » تاريخ گرديز احتمالا به دورههاى پيش از اسلام مىرسد ، اما نقش خوارج در بازسازى يا گسترش شهر كاملا امكانپذير است ، و احتمال مىرود بخشى از فرآيند گسترش شهر كاملا امكانپذير است ، و احتمال مىرود بخشى از فرآيند گسترش اسلام در قلمرو زنبيلها باشد كه ظاهرا در سدههاى سوم و چهارم هجرى / نهم و دهم ميلادى روى داده است . حدود العالم ( آغاز 372 ق / 3 - 982 م ) در توصيف گرديز مىگويد كه اين شهر حصار استوارى دارد و مردمان آن مذهب خارجى مىورزند . در 256 ق / 870 م كه يعقوب بن ليث صفارى گرديز را شهربندان كرد دودمانى از اميران محلى كه نام كاملا اسلامى دارند بر آن فرمان مىراندند . قراينى در دست است كه اين اميران از خوارج بودند . به گواهى كتيبهاى عربى و سانسكريت كه در موزهء پيشاور نگهدارى مىشود اسلام از سال 243 ق / 875 م در درهء توچى و زيرستان در مرزهاى افغانستان و پاكستان كنونى حضور داشته است ، و نمىتوان گفت كه خوارج قشرى و متعصب در اينجا فعاليت نمىكردند . « 3 »
بلافاصله پس از مرگ حمزه ، خوارج سيستان ابو اسحاق ابراهيم بن عمير جاشانى را به سركردگى خود برگزيدند . « 4 » ابو اسحاق ابراهيم نگرشى ميانهرو و آشتىجويانه داشت ؛ وى به برخى زيادهرويهايى خوارج افراطى كه دربارهء سنيان
هامش
( 1 ) - مقايسه كنيد با :Bosworth , « The Islamic history of Ghur » , CAJ , VI , 1961 , PP . 116 - 33 .( 2 ) - تاريخ سيستان ، ص 24 .
( 3 ) - حدود العالم ، ص 91 ( چاپ دكتر منوچهر ستوده ، تهران ، طهورى ، 1362 ، ص 71 ) ؛ مقايسه كنيد با :A . D . H . Bivar , EL 2 , S . V . « Gardiz » , and Bosworth , « Notes on thePre Ghaznavid history of Eastern Afghanistan » , IQ , IX , 1965 , PP . 12 - 24 .اين نكته درخور اهميت است كه نام افلح كه در هيچ جاى ديگر پيدا نمىشود ، در ميان نامهاى اميران گرديز و معاصرانشان امامان رستمى تا هرت در شمال افريقا كه خود خارجيان اباضى بودند يافت مىشود .
( 4 ) - از جاشن يا گاشن ، جايى در سيستان ؛ نگاه كنيد به زيرنويس بهار در تاريخ سيستان ، ص 20 ، زيرنويس 3 .