سامانيان را بدين ترتيب تهديد نمود كه اگر از طرف آنان به مانويان خراسان آسيبى برسد وى نيز دربارهء مسلمانانى كه در قلمرو او زندگى مىكنند به طور متقابل رفتار خواهد كرد « 1 » ( همانطورى كه نظير اين امر نيز همان زمان گاهگاهى در جاهاى ديگر و در مورد مذاهب ديگر پيش آمده است ) . پس از انقراض و اضمحلال مانويان آسياى مركزى هم اين مداراى با مانويان تا مدتى ادامه يافت بهطورىكه در خراسان هنوز در سال 982 ( برابر با 372 هجرى ) « خانگاهى از مانويان » بانغوشاك ( مدرس ) « 2 » وجود داشته است ( اگر هم از طرف ديگر در سال 1095 ( برابر با 488 هجرى ) فرمانرواى قراخانى ( احمد خان ) به اين نام كشته شد كه به دين « زنادقه » ايمان داشته است « 3 » ، كلمهء زنادقه به سختى مىتوانسته در آن زمان به مانويان اطلاق شده باشد « 4 » . ) سرانجام نفرتى كه مسلمانان به طور روز - افزونى بر ضد مانويان - قبل از هر چيز ظاهرا بر ضد ثنويت و تصويرستايى آنان « 5 » - در خود احساس مىكردند در ايران نيز مثل بين النهرين « 6 » ( و بالاخره در آسياى مركزى ) منجر به اين شد كه در قرن سيزدهم ( برابر هفتم هجرى ) اين
هامش
Georges Vajda : les zindiqs en pays d'Islam au debut de la periode Abbaside ( in : Rivista degli Studi Orientali XVII , Rom . 1938 , S . 173 - 229 ) , S . 179 .؛ - و نيز : ابن فضلان ( فهرست : 35 ) ، صفحهء بيست و دو ( و منابع مذكور در اين صفحه ) ؛ - مقدسى ( احسن التقاسيم ) ، ص 323 .
( 1 ) - فهرست ابن نديم ، ج 1 ، ص 337 ، - حدود العالم ( فهرست : 36 ) ، ص 352 ؛ - و نيز رجوع كنيد به :Barthold , Vorl . 55 f .( 2 ) - حدود العالم ( فهرست : 36 ) ، ص 113 .
( 3 ) - ابن اثير ( فهرست : 135 ) ، ج 10 ، ص 165 .
( 4 ) - در سال 1088 ( برابر 481 هجرى ) كلمهء « زنديق » به معنى مطلق ملحد به كار مىرفته است : تاريخ سلجوقيان كرمان ( فهرست :
175 ) ، ص 24 ؛ - نيز رجوع كنيد به :Louis Massignon . Zindik , in der EI , IV 1329 f .( 5 ) - در سال 820 ( برابر 205 هجرى ) مانويان بصره ناگزير بودند كه اعراض خود را از ايمان به مانويت ، با لگدمال نمودن عكس مانى و خدو انداختن بر آن ، نشان دهند : مسعودى ( مروج الذهب ) ، ج 7 ، صفحات 12 تا 16 . - در سال 923 ( برابر 311 هجرى ) عكس مانى را به ضميمهء 14 كيسهء بزرگ كتاب الحادى كه از آن طلا و نقره ( زيور قيمتى كتب مانويان ) مىريخت آتش زدند :Mez 169 , 288( 6 ) - بنا به قول فهرست ابن نديم در سال 988 ( برابر 378 هجرى ) فقط پنج نفر مانوى در بغداد مىزيستهاند .