برابر با 295 - 320 هجرى ) همراه با دستگاه احتساب و تجسس عقايد و برپانمودن محاكمهء زنادقه به وقوع پيوست ناگزير شدند به آسياى مركزى ( تا چين ) مهاجرت كنند « 1 » ، و در آنجا در تحت حمايت بعضى از دولتها بخصوص دولت تركان ايغورى ( 745 - 840 برابر 127 - 225 هجرى ) از سال 762 ( برابر 145 هجرى ) به بعد پشتيبان نيرومندى يافتند . در عين حال سرزمين ايران كه گذرگاه اين رفت و برگشت مانويان بود تقريبا از تأثير آنان در امان ماند « 2 » فقط در گرگان در سال 796 ر 797 ( برابر 180 هجرى ) به پيوست با اخراج مانويان از بين النهرين قيامى از طرف همكيشان آنان به وقوع پيوست « 3 » ، و گرنه از اينكه بگذريم تازه پس از مدتى يعنى در قرن دهم ( برابر چهارم هجرى ) دو مرتبه از جمعيتهاى كوچكى ( ديناوريّه ) در خراسان و قبل از همه در نزديكى نيشابور « 4 » و شايد نيز در ايلاق « 5 » و در طرف سمرقند در ماوراءالنهر « 6 » صحبت به ميان مىآيد . اين دستهها فقط از اين نظر توانستند وجود خود را حفظ كنند كه يكى از خانهاى مانوى از بقاياى دولت ايغوريها واقع در تحت حمايت چين « 7 » ( 920 برابر با 307 ر 308 هجرى )
هامش
( 1 ) - رجوع كنيد به :Flugel , Mani 105 f . ; Barthold , Christ . 30 , 40 f .( 2 ) - در اين باره رجوع كنيد به :
( 3 ) - طبرى رديف 3 ، ص 645 .
( 4 ) - مقدسى ( احسن التقاسيم ) ، ص 336 . - دربارهء گسترش اين دين رجوع كنيد به :Puech , S . 65 .و دربارهء فرقهء مانوى ديناوريه به :Flugel , Mani 97 - 100 , 255 - 338 .( 5 ) - ابن فضلان ( فهرست : 35 ) ، صفحهء بيست و دو ؛ - و نيز :Kremer , Streifz . 42 .( 6 ) - حدود العالم ( فهرست : 36 ) ، ص 113 ؛ فهرست ابن نديم ، ص 337 ؛ - بيرونى ( فهرست : 118 ) ، ص 191 .
( 7 ) - دربارهء مانويت بين تركان رجوع كنيد به :Minorsky , Tamim 303اين مقاله در پارهاى از موارد بر ضد نوشتهء ذيل مىباشد :Barthold , Vorl . 18 f . , 55 f .و نيز رجوع كنيد به :