ولى در عوض ، اردوكشى در قفقاز قطعيّت وضع طغرل را تعيين نمود ، زيرا در آن هنگام كه آل بويه با وجود تمام كشمكشهاى خانوادگى هنوز آنقدر قدرت داشت كه از پيشروى سلجوقيان به سوى جنوب جلوگيرى كند ، فرمانرواى تبريز يعنى ابو منصور وهسوذان بن محمّد روّادى و امير ديار بكر و سرانجام فرمانرواى تكريت در كنار دجله « 1 » به اطاعت طغرل بيگ فاتح ، كه فرستادهء وى در دربار خليفه ( سال 1051 / 1052 ميلادى برابر 443 هجرى ) بسيار دوستانه پذيرفته شده بود « 2 » ، درآمده بودند . بعلاوه در آن هنگام كه تركان بغدادى هنوز با بساسيرىّ سركش - ساكن جنوب بين النهرين - كه مزاحمت بسيارى براى خليفه و آل بويه فراهم آورده بود و حتى در نظر داشت به زودى به اطاعت فاطميان اسماعيلى درآيد ، در زدوخورد بودند « 3 » ، طغرل بيگ توانست در روز 18 دسامبر 1055 ميلادى ( 25 رمضان 447 هجرى ) - بر خلاف جهت حملهء آل بويه در صد و ده سال پيش ، يعنى از طرف شمال - وارد بغداد شود و خليفه را از قيد اطاعت فرمانرواى كل بويهى شيعى نجات بخشد « 4 » . الملك الرحيم به زودى ( 1056 ميلادى ) به اسارت افتاد و در سال 1058 ميلادى ( 450 هجرى ) در زندان رى درگذشت . پولاد ستون نيز در سال 1056 ميلادى در زندان فضلويه طاغى وفات يافت و در نتيجه آخرين بقاياى قدرت آل بويه از ميان برچيده گشت .
اگر اكنون به سرنوشت ايران در قرون گذشته اجمالا نظر بيفكنيم ، آنچه به طور كلى و عمومى - مخصوصا در قرن دهم و آغاز قرن يازدهم ميلادى برابر قرون چهارم و پنجم هجرى - در تمام ايران به چشم مىخورد ، عبارت است از
هامش
( 1 ) - ابن الاثير ، ج 9 ، ص 207 به بعد .
( 2 ) - مرجع سابق ، ص 200 .
( 3 ) - ابن الاثير ، ج 9 ، ص 211 .
( 4 ) - العراضة فى حكايات السلجوقية ( فهرست : 165 ) ص 297 - راوندى ( راحة الصدور ) ، ص 105 به بعد ؛ الحسينى ( اخبار الدولة السلجوقية ، ترجمهء تركى ، فهرست : 131 ) ، صفحات 13 تا 16 ؛ - البندارى ( سلجوقيان ، فهرست : 133 ) ، ص 10 .