* ( هُمُ الصَّادِقُونَ ) * ايشانند راستگويان در ادعاى ايمان نه اعراب مذكوره كه به جهت خوف از شمشير يا طمع صدقه دعوى ايمان كردند ، ايراد * ( ثُمَّ ) * كه موضوع است از براى تراخى و ذكر عدم ارتياب بعد از ايمان به آنكه مقارن ايمانست كه آن عبارت است از ثقه و طمأنينه نفس كه حقيقت آن تيقن و انتفاء ريبست به جهت آنست كه هر كه ايمان آورد بسا هست كه شيطان يا بعضى از اهل ضلال بعد از حصول يقين تشكيك او مينمايند و آنچه مسلم يقين او باشد در قلب او القاء ميكنند ، يا آنكه اينشخص به جهت عدم نظر سديد در ادلهء ايمان شك بر او عارض مىشود و بعد از آن بر حالت ارتياب مستمر مىشود و در ازالهء آن طلب مخرجى نميكند پس حقتعالى به اين كلمه ميمنت انجام اعلام عباد مينمايد كه مؤمنان حقيقى آنهايند كه از اين موبقات عظيمه بعيد باشند تا بتشكيك شياطين و اهل ضلال متشكك نشوند و از اين قبيل است ثُمَّ اسْتَقامُوا كه در موضع ديگر واقع شده پس از اينجا معلوم شد كه اشتراط عدم ارتياب در اعتبار ايمان منحصر نيست در حال ايمان آوردن بلكه در ازمنهء متراخيه متطاوله نيز لازم است تا حين عروض موت ، و ميتواند بود كه افراد عدم ارتياب بذكر و عدم اكتفاء بايمان كه مستلزم آنست به جهت تنبيه باشد بر آنكه زوال ريب عمده است در باب ايمان ، و بدانكه محتمل است كه * ( الْمُؤْمِنُونَ ) * مبتدا باشد و * ( الَّذِينَ آمَنُوا ) * صفت آن و * ( أُولئِكَ ) * خبر آن و حينئذ معنى چنين باشد كه مؤمنانى كه ايمان به خدا و رسول دارند و شك و ريب را در دل خود راه ندادهاند و با نفس و اموال با كفار مجاهده كردهاند در راه خدا ايشانند راستگويان در دعوى ايمان نه غير ايشان ، و ممكن است كه جهاد مخصوص بعد و محارب نباشد بلكه با شيطان و هواى نفس نيز باشد چه مجاهدهء با نفس و شيطان عبارتست از عدم مطاوعت او با اسلحهء حجج بينات و دلايل واضحات باعانت طاعات و صرف اموال واجبه و مندوبه و ساير صدقات ، و ببايد دانست كه جهاد با كفار شرط ايمان نيست پس ذكر آن در بيان ايمان به جهت تماميّت دلالت آنست بر ايمان صاحب خود چه آن متضمن مشاق عظيمه است كه آن فداى نفس و ذرارى و اموالست و كسى كه متصف برسوخ ايمان نباشد مرتكب چنين امرى نميشود ، و مىتواند بود كه مراد از ايمان كمال ايمان باشد چه حصول آن منوط است بتكاليف شاقه و ميثاق عظيمه ، آوردهاند كه چون اين آيه نازل شد اعراب سوگند خوردند كه در اين قول دل ما موافق زبانست و سريره موافق علانيه ، يعنى مؤمن صادق العقيدهايم ، حق سبحانه به جهت رد قول ايشان و توبيخ ايشان آيه فرستاد كه :
16 - * ( قُلْ ) * بگو اى محمّد جماعت اعراب را كه دعوى غير واقع ميكنند * ( أَ تُعَلِّمُونَ اللَّه ) * آيا مىآموزيد يعنى خبر مىدهيد خداى را * ( بِدِينِكُمْ ) * بكيش خود و ميپنداريد كه خدا نميداند سراير شما را * ( وَاللَّه يَعْلَمُ ) * و حال آنكه خداى مىداند * ( ما فِي السَّماواتِ ) * آنچه در آسمانها است
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 434
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٣٤