باشد يا نه پس هر مؤمنى محكوم باشد باسلام اما هر مسلمى محكوم نباشد بايمان و حينئذ اگر شخصى مقر كلمتين باشد با عدم تصديق به آن در ظاهر شرع محكوم باشد باسلام و از دم و مال مصون و محقون و جميع تكاليف اهل اسلام بر او جارى باشد و ليكن ثوابى بر اعمال او مترتب نخواهد شد ، و مراد از قوله تعالى إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّه الإِسْلامُ اسلاميست كه مقارن تصديق بود و از حضرت رسالت صلى اللَّه عليه و آله و سلَّم معنى ايمان و اسلام پرسيدند فرمود
الاسلام علانية
پس اشاره بسينهء مبارك خود كرد و گفت
الايمان فى القلب
و چون تفرع ثواب بر اعمال فرع ايمانست و به مجرد دعوى اسلام بدون تصديق به آن مثمر ثواب نيست چنان كه آنفا سمت ذكر يافت از اينجهت ببنى اسد خطاب مىكند كه * ( وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّه ) * و اگر فرمان بريد خداى را * ( وَرَسُولَه ) * و فرستادهء او را ظاهرا و باطنا يعنى از نفاق توبه كنيد و بخلوص اعتقاد ايمان آريد و بمقتضيات آن عمل كنيد * ( لا يَلِتْكُمْ ) * كم نگرداند خداى * ( مِنْ أَعْمالِكُمْ ) * از ثواب كردارهاى شما * ( شَيْئاً ) * چيزى بلكه مزد كار را به تمام و كمال بشما رساند * ( إِنَّ اللَّه غَفُورٌ ) * بدرستى كه خداى آمرزنده است گناهان كسانى را كه مطيع وى باشند * ( رَحِيمٌ ) * مهربان بتوفيهء مثوبات و اجور مطيعان ، از سدى منقولست كه آيه مذكوره در شأن اعراب مزينه و جهينه و اسلم و اشجع و غفار آمد كه اظهار ايمان كردند تا از خون و مال ايمن شوند رسول صلى اللَّه عليه و آله و سلَّم ايشان را بحديبيه ترغيب كرد ايشان از آن متقاعد شدند حق سبحانه فرمود كه اعراب دعوى ايمان ميكنند و فى الحقيقة ايمان ندارند ، پس اى محمّد بگو بايشان كه شما دعوى اسلام كنيد نه ايمان چه در قلوب شما ايمان داخل نشده و اگر فى الحقيقة ايمان ميداشتيد از حرب اعداء دين متقاعد نميشديد و مؤيد اينست اينكه در تحقيق ايمان ميفرمايد كه :
15 - * ( إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ ) * جز اين نيست كه گرويدگان از روى حقيقت * ( الَّذِينَ آمَنُوا ) * آنانند كه ايمان آوردند * ( بِاللَّه وَرَسُولِه ) * به خدا و رسول او و بخلوص جنان تصديق بايشان نمودند * ( ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا ) * پس شك نكردند بدل بعد از اقرار به زبان * ( وَجاهَدُوا ) * و جهاد كردند * ( بِأَمْوالِهِمْ ) * بمالهاى خود يعنى بر اهل غزا انفاق كردند يا براى ايشان و خود اسلحه حرب گرفتند * ( وَأَنْفُسِهِمْ ) * و مجاهده نمودند بنفسهاى خود يعنى مرتكب قتال اهل حرب شدند * ( فِي سَبِيلِ اللَّه ) * در راه خداى و طلب رضاى او * ( أُولئِكَ ) * آن گروه مؤمنان مجاهد
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 433
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٣٣