گفتى كه ما را بغضب آوردى و پر كينه ساختى آن به جهت اقامت حدود اللَّه بود و عدم تعطيل احكام اللَّه و ترويج دين رسول اللَّه پس كينهء شما حقيقة با خدا و رسولست نه با من و اما اينكه گفتى ما را مزيتى باشد شما را غير آنچه شرع تجويز كند روا نيست پس من چگونه از دايرهء شرع قدم بيرون نهم و آنچه مرضى شما بود عمل كنم و اما ترس شما از من ميتوانم شما را ايمن گردانم و بدون آنكه از شما معصيتى ظاهر شود كه موجب حد و تعزير باشد ايذا و آزار نرسانم و اما كشندگان عثمان را آنچه در شرع جايز باشد بآنعمل كنم به اين وجه كه چون ولى دم مطالبه كند و اثبات مدعاى خود كند ببينه من اجراى حد كنم بر غنيم او گفت اگر بيعت با تو نكنيم چه خواهى كرد فرمود كه شما را محبوس سازم تا بيعت كنيد و با مسلمانان يكسان شويد ايشان چون اين بشنيدند بيعت كردند و بحسب ظاهر با اهل اسلام مساوى شدند حاصل كه حقتعالى ميفرمايد كه مؤمنان و كافران مساوى يكديگر نباشند چه منزل مؤمن درجات جنانست و منزل فاسق دركات نيران كما فسر ذلك على التفصيل بقوله * ( أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا ) * اما آنان كه گرويدهاند * ( وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ) * و كردهاند عملهاى شايسته * ( فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوى ) * پس مر ايشان را است بوستانهايى كه ماواى حقيقت است چه دنيا منزلى است كه ناچار از آن ارتحال مىبايد كرد بخلاف عقبى كه دار خلود است و گويند جنة الماوى جنتى است از جنان كه بر يمين عرش است كقوله وَلَقَدْ رَآه نَزْلَةً أُخْرى عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوى و
از ابن عباس مروى است كه تسميهء آن بماوى جهت آنست كه ارواح شهداء و صلحا در آن جاى گيرند و حقتعالى روز قيامت آن را بمؤمنان خالص العقيده و مخلص العمل دهد * ( نُزُلًا ) * در حالتى كه پيش كشى باشد يعنى ما حضرى كه براى مهمان آورند و پس از دخول به اين بهشت نعم كليه كه بكنه آن نتوان رسيد بديشان ارزانى دارند * ( بِما كانُوا يَعْمَلُونَ ) * بسبب آنكه بودند كه ميكردند عملى كه مستحق اين كرامت شدند و در كشاف آورده كه نزل در لغت بمعنى عطاى نازلست و بعد از آن در مطلق عطا مستعمل شده و ما براى مصدريه است اى عطاء كثيرا بسبب اعمالهم
* ( وَأَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا ) * و اما آنان كه بيرون رفتند از راه دين و بر طريق كفر و ضلالت راسخ شدند * ( فَمَأْواهُمُ النَّارُ ) * پس بازگشت ايشان آتش دوزخ است يعنى بجاى جنت الماوى كه نامزد مؤمنان باشد ايشان را در آتش دوزخ ماوى دهند * ( كُلَّما أَرادُوا ) * هر گاه كه خواهند * ( أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها ) * آنكه بيرون آيند از آن آتش به جهت بيتابى از تاب عذاب آتش * ( أُعِيدُوا فِيها ) * باز گردانيده شوند در آن اين عبارت است از خلود ايشان در آتش در خبر آمده كه هر گاه آتش بوقت
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 240
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٤٠