كه * ( وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ ) * و اگر بپرسى مر اهل مكه را كه * ( مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ ) * كه بيافريد آسمانها و زمينها را * ( وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ ) * و مسخر ساخت و رام گردانيد آفتاب و ماه را تا در فلك خود ميروند و دور مىنمايند بر طريقهء واحده بدون اختلاف * ( لَيَقُولُنَّ اللَّه ) * هر آينه گويند كه خدا آفريده است اينها را چه اين مسئله در عقول قرار گرفته كه واجبست انتهاى ممكنات بيكى كه واجب الوجود باشد و چون ايشان ميدانند كه خالق ارض و سما است * ( فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ ) * پس بكجا برگردانيده ميشوند از توحيد يعنى چون اين را ميدانند و به اين معرفند پس چرا روى از راه حق بر ميتابند و بسلوك سبيل باطل مىشتابند كه آن پرستيدن سنگ و چوبست كه ضر و نفع از آن مسلوبست * ( اللَّه يَبْسُطُ الرِّزْقَ ) * خدا مىگسترداند و فراخ ميگرداند روزى را * ( لِمَنْ يَشاءُ ) * براى هر كه ميخواهد * ( مِنْ عِبادِه ) * از بندگان خود * ( وَيَقْدِرُ ) * و تنگ مىسازد * ( اللَّه ) * مر او را يعنى هر كه را ميخواهد وضع ضمير در موضع * ( لِمَنْ يَشاءُ ) * به جهت ابهام من است چه من يشاء مبهم است پس لازم نيايد كه بسط و قدر نسبت بيك كس باشد تا مستلزم اجتماع نقيضين شود و احتمال دارد كه موسع له و مضيق عليه يك كس باشد بر طريق تعاقب و معنى اينكه بر هر بندهء كه خواهد گاهى روزى را بر او فراخ مىسازد و گاهى بر او تنگ گرداند پس به جهت اختلاف زمان بسط و قدر نيز اجتماع نقيضين لازم نيايد * ( إِنَّ اللَّه ) * بدرستى كه خداى * ( بِكُلِّ شَيْءٍ ) * به همه چيز از قبض و بسط * ( عَلِيمٌ ) * دانا است و مصلحت و مفسدهء بندگان بر او مخفى نيست پس قبض و بسط او محض مصلحت ايشانست * ( وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ ) * و اگر بپرسى از مشركان عرب كه * ( مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ) * كه فرو فرستاد از ابر يا آسمان * ( السَّماءِ ) * آبى را يعنى آب باران * ( فَأَحْيا بِه ) * پس زنده كرد و تازه ساخت به آن آب * ( الأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها ) * زمين را از پس مردگى و افسردگى آن * ( لَيَقُولُنَّ اللَّه ) * هر آينه گويند كه خداست كه اين كار مىكند نه غير او يعنى مقر و معترفند به آنكه او است كه موجد ممكناتست از اصول و فروع آن و با وجود اين بعضى از مخلوقات را با او در عبادت شريك ميسازند * ( قُلِ الْحَمْدُ لِلَّه ) * بگو شكر و سپاس مر خداى را است كه مر او متابعان مرا از اين ضلالت نگاهداشت و يا حمد خدا كن بر تصديق خود و اظهار حجت خود * ( بَلْ أَكْثَرُهُمْ ) * بلكه بيشتر كافران * ( لا يَعْقِلُونَ ) * در نمييابند امر
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 152
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٥٢