دين خود را يعنى در صورت آنها باشند كه مخلصانند چه ياد نكنند مگر خداى را و در كشف آن شدت پناه جز بوى نبرند و غير او را در كشف آن شريك او نسازند از اصنام به جهت علم ايشان به آنكه كاشف آن شدايد نيست مگر او و در تسميهء ايشان بمخلصين ضربى از تهكمست * ( فَلَمَّا نَجَّاهُمْ ) * پس آن هنگام كه نجات دهد خداى ايشان را از غرق در بحر و بسلامت ايشان را از دريا بيرون آورد * ( إِلَى الْبَرِّ ) * بسوى دشت كه خشگيست * ( إِذا هُمْ ) * آن هنگام ايشان * ( يُشْرِكُونَ ) * شرك آورند يعنى بازگردند به عادت خويش * ( لِيَكْفُرُوا ) * لام كى است يعنى شرك آورند تا كافر شوند به جهت شرك خود * ( بِما آتَيْناهُمْ ) * به آنچه داديم ايشان را از نعمت نجات * ( وَلِيَتَمَتَّعُوا ) * و تا بر خوردار شوند به اجتماع بر عبادت اصنام و تواد و محابت ايشان بر آن و يا برخورند از زندگانى اينجهان و التذاذ يابند به آن بر خلاف عادت مؤمنان مخلص چه عادت ايشان آنست كه چون حقتعالى ايشان را از مثل اين نجات دهد بشكر گذارى نعمت نجات مشغول شوند و آن را ذريعهء ازدياد طاعت گردانند نه تمتع و تلذذ و ميتواند بود كه لام امر باشد براى تهديد و خذلان و تخليه يعنى بايد كه كافر شوند بنعمت نجات و برخوردار گردند از اتفاق بپرستش بتان و يا از حيات دنيوى * ( فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ ) * پس زود باشد كه بدانند عاقبت كار خود را بوقت عقوبت و بنا بر تفسير ثانى آيه مانند آيه ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ است و بعد از آن بر سبيل منت و تذكير نعمت و توبيخ ايشان بر عدم ايمان فرموده كه * ( أَ وَلَمْ يَرَوْا ) * آيا نديدند اهل مكه و ندانستند استفهام براى تقرير است يعنى البته دانستند * ( أَنَّا جَعَلْنا ) * آنكه ما گردانيديم شهر ايشان را كه مكه است * ( حَرَماً آمِناً ) * حرمى با ايمنى يعنى بر نحوى كه اهل آن ايمنند از قتل و غارت و ساير تعدى * ( وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ ) * و حال آنكه ربوده ميشوند مردمان * ( مِنْ حَوْلِهِمْ ) * از گرداگرد ايشان يعنى در حوالى بلد ايشان مردمان را ميكشند و اسير ميكنند و غارت ميكنند و كسى معترض ايشان نميشود با وجود قلت ايشان و كثرت اعراب * ( أَ فَبِالْباطِلِ ) * آيا بعد از اين نعمت ظاهره و غير آن از نعم كه بر آن قدرت ندارد مگر خدا بباطل كه بتانند و يا شياطين * ( يُؤْمِنُونَ ) * ميگروند * ( وَبِنِعْمَةِ اللَّه ) * و بنعمت خدا يعنى بچنين نعمتى ظاهر كه تمكنست در حرم و ايمنى از خوف قتل و سبى و اسر * ( يَكْفُرُونَ ) * كافر ميشوند به جهت آنكه غير او را به او شريك ميسازند يعنى دليل كفران نعمت شرك ايشانست تقديم
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 154
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٥٤