آن نخواهيم داشت و ابراهيم در جواب گفته كه و اليه تقلبون و همچنين به او گفته باشند كه چون به حكم خدا راجع شويم فرار نمائيم از عذاب او و ابراهيم گفته كه * ( وَما أَنْتُمْ ) * و نيستيد شما اى منكران بعث * ( بِمُعْجِزِينَ ) * عاجز كنندگان مر پروردگار خود را از تعذيب كردن او شما را * ( فِي الأَرْضِ ) * در زمين يعنى اگر خواهيد كه از حكم الهى و عقاب پادشاهى بگريزيد و در زمين متوارى شويد نتوانيد * ( وَلا فِي السَّماءِ ) * و نه در آسمان يعنى اگر بحسب فرض در آسمان باشيد هم عاجز كنندگان او نيستيد مراد آنست كه از حكم و قضاى خدا نتوانيد گريخت خواه آنكه در زمين فسيح باشيد يا در آسمان كه افسح و
ابسط از آنست كقوله إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ فَانْفُذُوا الايه و گفتهاند كه و لا فى السماء عطف بر انتم و من مقدر اى و لا من فى السماء معجزين كقول حسان امن يهجوا رسول اللَّه منكم و يمدحه و ينصره سواء اى و من يمدحه و حذف آن بجهة دلالت كلام است بر آن يعنى نه هر كه در آسمانست قادر بود بر عاجز كردن خدا و محتملست كه معنى اين باشد كه شما عاجز كنندگان خدا نيستيد از عذاب بهبوط شما در مهاوى و اعماق ارض و نه بعلو شما در بروج و قلاع بر افراشتهء سماء كقوله وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ * ( وَما لَكُمْ ) * و نيست شما را * ( مِنْ دُونِ اللَّه ) * بجز از خداى * ( مِنْ وَلِيٍّ ) * هيچ دوستى كه نگاه دارد شما را از بلائى كه از زمين حادث شود يا از آسمان باز گردد * ( وَلا نَصِيرٍ ) * و نه يارى كه دفع آن كند از شما پس مفتر مشويد به آنكه اصنام شفاعت شما كنند و گويند كه ولى كسى است كه متولى معونة شود بنفسه و نصير آنكه متولى نصرت شود اعم از آنكه بنفسه باشد يا غير خود را به آن امر كند و بعد از آن بقوم گفته كه حقتعالى مىفرمايد * ( وَالَّذِينَ كَفَرُوا ) * و آنان كه نگرويدند * ( بِآياتِ اللَّه ) * بآيتهاى خدا يعنى بدلايل وحدانيت و يا بكتابها و معجزات وى * ( وَلِقائِه ) * و به رسيدن به او يعنى بسراى آخرت و بعث * ( أُولئِكَ ) * آن گروه * ( يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي ) * نااميد خواهند بود از بخشايش من در روز قيامت كقوله وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ و عدول از مضارع بماضى به جهت تحقق وقوع آنست و مبالغهء در آن و ميتواند بود كه اينوصف حال ايشان باشد در دنيا يعنى ايشان اميد برحمت خدا ندارند چه مؤمن آنست كه هميشه راجى و خاشى باشد و حال كافران كه هرگز رجا و خوف را در خواطر خود نگذارند * ( وَأُولئِكَ ) * و آن گروه * ( لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ ) *
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 127
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٢٧