كردهاند حاضر نزد خود يعنى مكتوب در آن نامه * ( وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ ) * و ستم نكند پروردگار تو * ( أَحَداً ) * بر كسى به نوشتن آنچه بنده نكرده باشد يا بنقصان ثواب حسنه او يا زيادتى عذاب سيئهء او در آية دليل است بر آنكه اطفال معذب نشوند زيرا كه هر گاه عقوبة زياده بر معصيت نباشد پس چگونه بىگناه را عذاب كند و بدانكه چون سبب اغترار به دنيا حب شهوت بود و تسويل شيطان لا جرم حقتعالى بيان حال مغرور به آن و معرض از آن فرموده و آنكه تزهيد مكلفان از زخارف دنيا به آنكه آن در عرصهء زوالست و اعمال صالحه بهتر و پاينده تر است از آن
و بعد از آن تعبير ايشان كرد از شيطان بتذكير آنچه ميان ايشانست و شيطان از عداوت قديمه و فرمود * ( وَإِذْ قُلْنا ) * و ياد كن آن وقتى را كه گفتيم * ( لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا ) * مر فرشتگان را كه سجده كنيد * ( لآدَمَ ) * مر آدم را * ( فَسَجَدُوا ) * پس سجده كردند همه * ( إِلَّا إِبْلِيسَ ) * مگر ابليس * ( كانَ مِنَ الْجِنِّ ) * بود از جن يعنى از قوم بنى الجان اين منصوب المحل است بحالية باضمار قد و يا استينافست براى تعليل كانه قيل ماله لم يسجد فقيل كان من الجن و گويند جن گروهىاند از ملائكه كه از آتش آفريده شدهاند و ابليس از ايشان بود و غير ايشان از ملائكه مخلوقند از نور و قول اول اصح است چه در همين آيه او را ذرية اثبات مىكند و ملائكه را ذرية نيست و دليل ديگر آنست كه ميگويد * ( فَفَسَقَ ) * پس بيرون رفت * ( عَنْ أَمْرِ رَبِّه ) * از فرمان پروردگار خود چه فا براى سببيت است يعنى عاصى شد بجهة آنكه در اصل جن بوده و در اين دليلست بر آنكه ملائكه معصوماند از عصيان و استقصاى اين كلام در سورة البقره سمت ذكر يافته * ( أَ فَتَتَّخِذُونَه ) * همزه براى انكار است و تعجب يعنى آيا بعد از آنكه عداوت شيطان بر شما محقق گشت فرا ميگيريد او را * ( وَذُرِّيَّتَه ) * و فرزندان او را * ( أَوْلِياءَ ) * دوستان * ( مِنْ دُونِي ) * بجز از من كه آفريدگار شماام يعنى ايشان را دوست ميگيريد و فرمانبردارى ميكنيد و در من كه آفريدگار شماام عاصى ميشويد * ( وَهُمْ ) * و حال آنكه ابليس و ذرية او * ( لَكُمْ عَدُوٌّ ) * مر شما را دشمناناند و كسانى كه ابليس را از ملائكه ميدانند ذرية را بر معنى اتباع تنزيل ميكنند بر سبيل مجاز * ( بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ ) * بد است مر ستمكاران را ابليس و ذرية او * ( بَدَلًا ) * بدلى از خداوند و بدانكه اكثر مفسران و علماى امت بر آنند كه ابليس را ذرية است و بعضى احاديث متواتره در اين باب وارد شده ظاهر قرآن نيز بر آن دلالت مىكند و در تبيان
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 348
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٣٤٨