اينمعنى و وجوه مختلفه در آن در سوره البقره مذكور شد و اينوجه كه مذكور شد جواب كسى است كه گويد صدور لفظ كن از حقتعالى از دو حال بيرون نباشد يا در حال عدم مقدور گويد و يا در حال وجود آن اگر در حال وجود گويد تحصيل حاصل باشد و اگر در حال عدم گويد خطاب با معدوم بىصورت باشد و از حكيم نالايق و محض خطا باشد * ( وَالَّذِينَ هاجَرُوا ) * و آنان كه بريدند از اوطان خود * ( فِي اللَّه ) * در گذاردن حق و براى رضاى او * ( مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا ) * از پس آنكه ستمديده شده بودند مراد اصحاب و احباب حضرت رسالت ( ص ) اند كه به جهت ستمكارى قريش بر ايشان بحبشه هجرت كردند حقتعالى مىفرمايد كه اين مهاجران * ( لَنُبَوِّئَنَّهُمْ ) * هر آينه جاى دهم ايشان را * ( فِي الدُّنْيا ) * در اين سرا * ( حَسَنَةً ) * بلدة نيكويى يعنى مدينهء معظمه على ساكنها الصلاة و السلام و گفتهاند غنيمتى نيكو * ( وَلأَجْرُ الآخِرَةِ ) * و هر آينه مزد آخرت مر ايشان را * ( أَكْبَرُ ) * بزرگتر است از حطام دنيوى و امتعهء فانيه آن يا از غنيمتهايى كه در دنيا بدست ايشان در آيد * ( لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ ) * ضمير راجع بكفار است و جزاى شرط محذوف يعنى اگر باشد كفار كه بدانند آن چيزى را كه حقتعالى براى مهاجرين آماده كرده از خير دارين موافقت ايشان كنند و يا راجع بمهاجرينست يعنى اگر اهل هجرت بدانند آنچه براى ايشان مدخر است از خير دنيا و عقبا در اجتهاد افزايند و در بلاياى و بعد اوطان صابر باشند بعد از آن صفت مهاجران مىكند كه * ( الَّذِينَ صَبَرُوا ) * مهاجران آنانند كه صبر كردند بر مفارقت وطن و آزار كفار * ( وَعَلى رَبِّهِمْ ) * و بر پروردگار خود * ( يَتَوَكَّلُونَ ) * توكل ميكنند و كار خود را به دو تفويض مىنمايند آوردهاند كه قريش گفتند خداى تعالى از آن بزرگوارتر است كه بشر را بپيغمبرى فرستد بلكه ملائكه را مبعوث گرداند تا خلق را به دو دعوت كنند حقتعالى رد قول ايشان كرده فرموده كه * ( وَما أَرْسَلْنا ) * و نفرستاديم ما برسالت * ( مِنْ قَبْلِكَ ) * پيش از فرستادن تو * ( إِلَّا رِجالًا ) * مگر مردانى را از آدميان كه به زبان ملائكه يوحى إليهم وحى فرستاده مىشد بايشان حفص به صيغه متكلم مىخواند يعنى بواسطهء فرشتگان وحى ميفرستاديم بر ايشان ملخص سخن آنست كه سنت الهى و عادت ربانى جارى شده كه بشر را برسالت فرستد نه ملك را چنان كه كفار ميگويند * ( فَسْئَلُوا ) * پس بپرسيد * ( أَهْلَ الذِّكْرِ ) * اهل كتاب را يعنى علما و مورخان خود را كه باخبار امم ماضيه عالماند تا شما را از اين اعلام كنند و يا مراد اهل كتاباند و اين قول مجاهد و ابن عباس و جابر است و محمد بن مسلم از ابو جعفر ( ع ) روايت كرده كه آن حضرت فرمود كه ( نحن اهل الذكر )
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 191
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٩١