ذوى العقول از جمله آنها است و يا باعتبار آنكه دخور از اوصاف عقلا است و گويند مراد از يمين و شمايل يمين و شمائل فلكست يمين جانب شرقى آنست زيرا كه كواكب از آن ظاهر ميشوند بر وجه ارتفاع و سطوع و شمال آن جانب غربى است كه مقابل آنست چه اضلال در اول نهار از مشرق ابتدا ميكنند و واقع ميشوند بر ربع غربى از ارض و نزد زوال ابتدا مىكند از مغرب و واقع مىشود بر ربع شرقى از ارض * ( وَلِلَّه يَسْجُدُ ) * و مر خداى را سجده مىكند * ( ما فِي السَّماواتِ ) * آنچه در آسمانها است * ( وَما فِي الأَرْضِ ) * و آنچه در زمين است * ( مِنْ دابَّةٍ ) * از جنبندگان اين بيان هر دو است زيرا كه رييب حركة جسمانيه است خواه در زمين و خواه در آسمان و مراد بسجود انقياد است اعم از آنكه انقياد ارادى باشد كه تاثير آن بالطبع است و يا انقياد تكليفى كه بالطوع است تا صحيح باشد اسناد آن بعامه اهل سماوات و ارض * ( وَالْمَلائِكَةُ ) * و ديگر سجده ميكنند فرشتگان اين از قبيل عطف جبرئيل است بر ملائكه بجهة تعظيم و يا عطف مجرد است بر جسمانيات و به اين احتجاج كرده آن كسى كه ميگويد ملائكه ارواح مجردهاند و يا من دابة ببار * ( ما فِي الأَرْضِ ) * است و ملائكه تكرير است براى آنچه در * ( ما فِي السَّماواتِ ) * است و تعيين آن بجهة اجلال و تعظيمست و يا مراد بملائكه ملائكه ارض است از حفظه و غير ايشان و ما هم چنان كه مستعمل است در غير ذوى العقول در ذوى العقول نيز استعمال ميكنند * ( وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ ) * و فرشتگان سر كشى نميكنند از عبادت او صاحب تبيان گفته كه سجود بر دو نوع است سجود عبادت كه وضع جبهة است بر زمين از روى پرستش و اين سجده ذوى العقول است و سجود تذلل و خضوع و تسخير و اين سجده غير عقلا است و سجده نزد تلاوت اين آيه سنت است و شيخ اعرابى در فتوحات اين را سجود عالم بالا و ادنى خوانده كه در مقام ذلة و خوف حق را سجده ميكنند پس بنده بايد كه در اين حال بدين دو صفت موسوم گشته خود را در زمرهء ساجدان گنجايش دهد
* ( يَخافُونَ ) * ميترسند ملائكه * ( رَبَّهُمْ ) * از عذاب پروردگار خود كه ناگاه فرود آيد * ( مِنْ فَوْقِهِمْ ) * از زبر ايشان و يا ميترسند او را در حالتى كه او فوق ايشانست بقهر و غلبه كقوله * ( وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِه ) * و اين جمله حالست از ضمير لا يستكبرون يا بيان آنست و تقرير اينكه هر كه خائف است از خدا استكبار نميكند از عبادت او * ( وَيَفْعَلُونَ ) * و ميكنند بطوع و رغبت * ( ما يُؤْمَرُونَ ) * آنچه فرموده شدهاند از پرستش و ذكر و تدبير امور و در اين دليلست بر آنكه مكلفند و در ميان خوف و رجااند همچه ساير اهل تكليف كلبى در تفسير خود از رسول خدا ( ص ) نقل كرده
ان للَّه تعالى ملائكة فى السماء السابعة سجودا منذ خلقهم الى يوم القيمة ترعد فرائصهم من
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 194
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٩٤