* ( وَهُوَ السَّمِيعُ ) * و او است شنواى گفتار همه * ( الْعَلِيمُ ) * دانا باسرار همه پس همه را بر وفق عمل جزا و سزا خواهد داد و بعد از بيان حقيقت قرآن ذكر مىكند كه هر كه تابع غير قرآن شود بضلالت و اضلال متصف گردد و ميفرمايد * ( وَإِنْ تُطِعْ ) * و اگر فرمان برى * ( أَكْثَرَ مَنْ فِي الأَرْضِ ) * بيشتر كسانى را كه در روى زميناند يعنى كفار يا جهله يا اتباع هوى و گويند كه مراد ارض مكه است يعنى اگر مطيع شوى اكثر اهل مكه را * ( يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه ) * گمراه گردانند ترا از راهى كه به خدا ميرسد چه ضال در غالب امر نميكند مگر آنچه در آن ضلال باشد * ( إِنْ يَتَّبِعُونَ ) * پيروى نميكنند اين دو گروه * ( إِلَّا الظَّنَّ ) * مگر گمان خود را و ظن ايشان چنان بود كه آباى ايشان بر حق بودهاند و يا ظن بمعنى آراء فاسده و جهالت ايشانست چه ظن را اطلاق ميكنند بر هر چه مقابل علم باشد يعنى ايشان پيروى نمىكنند مگر جهالات و آراى باطله خود را * ( وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ ) * و نيستند ايشان مگر كه دروغ ميگويند بر خدا در آنچه به او نسبت ميدهند چون اتخاذ ولد و عبادت اوثان باميد وسيله تقرب به او و تحليل ميته و تحريم بحاير و حقيقت خرص تقدير است از سر ظن و تخمين يعنى تقدير ايشان آنست كه ايشان بر حقاند و حال آنكه متوغلاند در بطلان و ضلالت * ( إِنَّ رَبَّكَ ) * بدرستى كه پروردگار تو هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِه داناتر است به آن كس كه گم مىشود از راه وى * ( وَهُوَ أَعْلَمُ ) * و او داناتر است البته * ( بِالْمُهْتَدِينَ ) * به راه يافتگان يعنى او اعلم است به اين هر دو از غير و من موصوله است يا موصوفه و در محل نصب بفعلى كه اعلم دالست بر آن نه با علم زيرا كه افعل تفضيل منصوب نميكند اسم ظاهر را در مثل اين موضع يا استفهاميه است مرفوع بابتدا و خبر آن يضل و جمله متعلق است بفعل به جهت استفهام يا مجرور باضافه اعلم بان اى اعلم المضلين ماخوذ از يضل اللَّه و يا اضللته اذا وجدته ضالا و تفضيل در علم بكثرت آنست و احاطهء آن بوجوهى كه ممكن باشد تعلق علم به آن و بلزوم آن به آنكه بالذات است نه بالعرض و در آيه دليل است بر آنكه ضلال و اضلال از فعل عبد است بخلاف اهل جبر
و بر آنكه جايز نيست تقليد و اتباع ظن در دين و اعتذار بكثرت مرويست كه كافران مردار ميخوردند چون مسلمانان بر ايشان عيب كردند گفتند اين عيب بر شما اولى است كه آنچه خود ميكشيد ميخوريد و آنچه خدا ميكشد نه ميخوريد حقتعالى آيهء مذكوره را نازل ساخت و بعد از آن فرمود كه * ( فَكُلُوا ) * پس بخوريد
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 458
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٥٨