بالاخره روى سؤال را بايد به عثمان گرداند و پرسيد : مگر در « حجر » باندازهء تو جائى پيدا نميشد كه عبد الرحمن را از جايش دور ساختى و جايش را گرفتى ؟ ! مگر روا است كسى را كه در محراب عبادت ايستاده با اشارهء پياپى دست از عبادت منصرف ساخت ؟ ! يا او را از جايش بر كنار كرد ؟ ! در حالى كه ميدانيم حق امامت با پيش قدم است و آن كه زودتر آمده ، و در حديث شريفى كه از طريق جابر بن عبد اللَّه انصارى آمده دستور است كه نبايد هيچكس از شما روز جمعه برادرش را از جا برخيزاند تا خودش بنشيند ، بلكه بايد بگويد : لطفا جا برايم باز كنيد . ( 1 ) و از طريق ابن عمر آمده است كه هيچكس نبايد ديگرى را از جايش برخيزاند و بر جاى او بنشيند ، بلكه بايد جا براى يكديگر بگشائيد و جا بهم بدهيد . ابن جريج ميگويد : ( چون اين حديث بشنيدم ) پرسيدم :
مقصود روز جمعه است ؟ گفت : جمعه و غير جمعه . ( 2 ) « مسلم » اين حديث را به اين عبارت آورده است : « هيچكس از شما نبايد كسى را از جايش برخيزاند و خود بر جايش بنشيند » و نيز به اين عبارت : « هيچكس از شما نبايد برادرش را از جايش برخيزاند و بعد خود بر جايش بنشيند » . نووى در شرح « مسلم » ميگويد : « اين نهى به منظور تحريم است . بنابر اين ، كسى كه روز جمعه يا غير جمعه براى نماز يا غير نماز پيش از ديگران به محل مباحى در مسجدى بنشيند از ديگران ذيحقتر به آن مكان خواهد بود و بموجب اين حديث حرام است اگر ديگرى او را از آنجا برخيزاند . » ( 3 )
قسطلانى در « ارشاد السارى » ميگويد : « از اين نهى ، حرمت آشكار است ، و جز با دليل نميتوان ظهور حرمت آن را نديده گرفت . بنابر اين ، روا نيست كه كسى از جايش برخيزانده شود تا بجايش بنشينند ، زيرا هر كه بر تصرف مباحى پيشى گيرد به آن ذيحقتر
هامش
( 1 ) صحيح ، مسلم 7 / 10 .
( 2 ) صحيح مسلم 7 / 10 - مسند احمد حنبل 2 / 22 - صحيح بخارى 2 / 94 .
( 3 ) حاشيهء ارشاد السارى 8 / 479 .