بوديم كه آيه تصريح مىكند كه هر قوم و گروهى را هدايتگرى مىباشد و اين تصريح به نحو اطلاق بوده و ممكن نيست مصداق هدايتگرى كه مراد آيه است ، يكى از كتابهاى آسمانى باشد به همان دليلى كه در شناخت مصداق امام در آيهء سورهء اسرا بيان نموديم ، چنان كه ممكن نيست مصداق اين آيه را منحصر به پيامبران نمود چرا كه باز هم پيشتر گفتهايم با اين فرض ، زمانهاى فترتى كه در آنها پيامبرى وجود نداشته است از حكم اين آيه خارج مىشود و اين خلاف ظاهر عموم آيه است كه شامل همهء اين زمانها مىشود .
و چنان كه نمىتوان معتقد شد ، مصداقى كه آيه ، مورد نظر است خودِ خداوند سبحان تبارك و تعالى باشد . چرا كه هدايت خداوند همه زمانهارا بدون تخصيص به قومى شامل مىشود و اين خلاف ظاهر آيه است چرا كه در اين آيه لفظ هادى با صيغهء نكره كه مفيد تعدد است آمده است .
علاوه بر همهء اين دلايل ، مىتوان آيه را اين گونه توضيح داد كه هدايت الهى براى مردم به واسطه هدايتگرانى از خود مردم انجام مىشود كه با خود خداوند تبارك و تعالى ارتباط داشته هدايت را از خداوند متعال دريافت نموده و آن را به بندگانش منتقل مىنمايند اينان كسانى هستند كه خود ، بدون واسطه از جانب خداوند تبارك و تعالى هدايت شدهاند . چنان كه اين مطلب را در تفسير آيهء سورهء يونس بيان كرديم و هم آنانند كه با فرمان خداوند متعال بندگان را هدايت مىكنند ، و آنانند كه پيشوايانى منصوب از جانب خدا براى هدايت مردم به فرمان خداوند تعالى مىباشند كه همهء اين مطالب به صورت استدلالى مورد بحث قرار گرفته است ؛ آنجا كه مىبينيم در قرآن كريم وصف هدايت جز در دو مورد به كار نرفته كه در هر دو مورد هدايتگران با وصف پيشوا ( امام ) آمده و تأكيد شده كه آنان از جانب خداوند متعال براى هدايت ،
أعلام الهداية ( پيشوايان هدايت ) ( فارسى ) — صفحة 94
مساهمون: منذر حكيم
ص٩٤