تأسيس اين نظام ارتباطى به عصر حضرت امام صادق عليه السّلام و حتّى امامان قبل از آن حضرت عليهم السّلام بازمىگردد . امّا گستردگى و تكامل اين نظام پس از عصر امام صادق عليه السّلام صورت گرفته است . چراكه تحوّلات سياسى جديد و مشكلات امنيتى كه شيعيان را دربرگرفته و كيان و وجود آنها را تهديد مىنمود ، ضرورت اين كار را بيش از پيش ساخته بود .
از زمان حضرت امام جواد عليه السّلام تا ابتداى غيبت صغرى ، اين سيستم نقش فعّال و بزرگى در حفظ كيان گروه شيعه و نگاه داشتن آن از اضمحلال و فروپاشى داشت .
به بركت همين سيستم ارتباطى دقيق و عناصر فعّال در آن بود كه انتقال به عصر غيبت امام مهدى عليه السّلام ميسّر گشته ، خطراتى كه ممكن بود از پديدهء غيبت امام معصوم ، نظام شيعه را تهديد كند بسيار كم شد . تا جايى كه مىبينيم همين سازمان وكلا با همهء خصوصياتش به نظام نيابت خاصّه در زمان غيبت صغرى متحوّل گشته ، سفير امام غائب عليه السّلام نايب خاصّى بود كه نقش امام را نسبت به مجموعهء وكيلان ايفا مىنمود . . . و هم او بود كه از طريق وساطت بين امام معصوم و ديگر وكيلان ، در واقع رابطى ميان امام معصوم و همهء پيروان او به حساب مىآمد .
مناطق نفوذ و وجود وكيلان در حجاز : مدينه ، مكّه و يمن ، در عراق : كوفه ، بغداد ، سامرا ، واسط و بصره ، در ايران : خراسان بزرگ - كه شامل نيشابور ، بيهق ، سبزوار ، بخارا ، سمرقند ، هرات ، قم ، آوه ، رى ، قزوين ، همدان ، آذربايجان ، قرميسين ، اهواز ، سيستان ، بسط ، و در شمال آفريقا : مصر بود . اين مناطقى بود كه پيروان اهلبيت در آن يافت شده ، وكيلان و نمايندگان اهلبيت نيز در آن استقرار يافته ، به عنوان حلقهء اتّصال ميان شيعيان و امام عمل نموده و بدينوسيله بسيارى از اهداف ائمّه عليهم السّلام را محقّق مىنمودند .
أعلام الهداية ( پيشوايان هدايت ) ( فارسى ) — صفحة 280
مساهمون: منذر حكيم
ص٢٨٠