يعنى از مرگ ميترسى ، چون بوسيله دنيا و كردار شايسته در آن ، از دلهرههاى قيامت ميگذرى ، و بسوى نعمتهاى هميشگى ميروى ، بنا بر اينكه صيغه مخاطب باشد ، و در پارهاى از نسخهها به صيغه غايب است ، يعنى مؤمن ، يا انسان ميگذرد ، و در پارهاى ديگر به صيغه مجهول است ، و اين روشنتر است ، و در پارهاى يحاز با حاء است يعنى پاداشهاى رستاخيز بدست مىآيد ، در هر صورت جهتش آنست كه بنده خدا هر چيزى را كه در قيامت مىبيند نتيجه عقائد و اعمال و اخلاقى است كه در دنيا كسب نموده ، پس بوسيله دنيا ميتوان از قيامت گذشت يا ثوابهاى آن بدست مىآيد ، و برخى تحوز با حاء خواندهاند ، يعنى دنيا و اعمال آن ، مردم را در قيامت براى حساب و پاداش جمع مىكند ، زيرا رستاخيز چنانچه گفتيم جامع الحلبه ( گردآورنده پيشتازانست ) و در تحف العقول
( تحذر القيامه )
است و گويا اين عبارت روشنتر است .
( و بالقيامة تزلف الجنّة )
يعنى بمؤمنين نزديك مىشود چنانچه قرآن ميفرمايد (
وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ
- و آن روز بهشت را باهل تقوى نزديك سازند ) « 1 » و در مجالس مفيد ( و تزلف الجنّة للمتّقين - و تبرز الجحيم للغاوين ) است بيضاوى گويد « 2 » (
وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ
) بطورى كه آن را از ايستگاه خود بهبينند و از اينكه بسويش روانند خرّم باشند (
وَ بُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ
- و دوزخ بر گمراهان پديدار گردد ) پس آن را بىپرده بهبينند ، و از اينكه بسويش كشيده ميشوند متأثرند .
نويد به بهشت در آيه اوّل از باب افعال و در آيه دوّم وعيد دوزخ از باب تفعيل است ، و در اين اختلاف دو فعل ، جانب نويد ترجيح دارد ، پايان .
( و الجنّة حسرة اهل النّار )
در رستاخيز ، جايى كه حسرت و پشيمانى سود ندهد ، و اين حسرت ، رنجى است افزون بر عذاب عظيم آنان ،
( و النار موعظه
هامش
( 1 ) سورهء شعراء آيه 90 .
( 2 ) تفسير بيضاوى ص 309 .