و چون صبر را سه بخش است بطورى كه بعدا خواهيم گفت ، صبر هنگام بلا ، و صبر بر زحمت بندگى ، و صبر بر ترك خواستههاى حرام ، و اين بخش سوّم گاهى براى رسيدن به لذتهاى آخرت ، و گاهى براى ترس از كيفرهاى آنست ، بدان جهت صبر را بر چهار شاخه بنيان فرموده ، بر شوق و ميل بسوى بهشت و آن را به اين بيان توضيح ميدهند :
( فمن اشتاق الى الجنّه سلا عن الشهوات )
يعنى آنها را فراموش كند و بر ترك آنها صبر نمايد ، و نيز بر ترس از دوزخ و آن را با اين بيان توضيح ميدهد :
( هر كس از دوزخ بترسد از محرمات بازگردد ) و در مجالس مفيد و تحف العقول
( عن الحرمات )
است ، و ممكن است كلمه شهوات كه در جمله پيش فرمود شامل مكروهات نيز بشود ، و همچنين بر زهد و بىاعتنائى به دنيا و آنچه در آنست از قبيل مال و همسر و فرزند و آن را با اين بيان توضيح فرموده
( و من زهد في الدنيا هانت عليه المصائب )
و در پارهاى از نسخهها و آن دو كتاب ( المصيبات ) و در نهج البلاغه
استهان بالمصيبات
است ، يعنى آسيبهاى دنيا را سهل و ساده شمرده و آنها را سبك انگارد ، زيرا آسيب دنيوى بر اثر از دست دادن پارهاى از نعمتهاى آنست كه بر اثر زهد دوستى آنها را بدل نگرفته .
شاخه چهارم صبر ، انتظار مرگ ، و زياد ياد كردن آنست ، و آن را نيز با اين بيان توضيح فرموده
( و من راقب الموت ، سارع الى الخيرات )
و در دو كتاب امالى طوسى و مفيد
( و من ارتقب )
و در نهج البلاغه
( في الخيرات )
است .
سپس اشتياق بهشت ، و ترس از دوزخ را تنها موجب دورى از خواستهها و محرّمات دانسته با اينكه اين دو موجب انجام واجبات نيز ميشوند ، يا به جهت اينكه ترك حرام اهميت زيادترى دارد ، و صبر بر آن برتر و زحمتش بيشتر است چنانچه در روايتى خواهد آمد ، و يا بدان جهت كه انجام عبادات نيز در ترك محرمات است ، زيرا بيشتر اوقات ، مانع از انجام آنها ، شهواتست ، وقتى از آنها
بحار الأنوار (ج65) (شيعه در پيشگاه قرآن و اهل بيت ع) (فارسى) — صفحة 497
مساهمون: العلامة المجلسي
ص٤٩٧