عبد اللّه بن الحسن افطس « 1 » است ، كه از بصره بقم آمدند ، [ او ] عبد اللّه بن العباس بن عبد اللّه بن الحسن أفطس است ، از بصره بقم آمد .
اين عبد اللّه ، با على بن محمد « 2 » علوى « 3 » - صاحب زنج « 4 » - در بصره بود ، چون صاحب
هامش
( 1 ) . آية اللّه شبيرى در حاشيه نسخهء مصحح تاريخ قم مىفرمايد : ( اين نسبت بجد است ، و نسب كامل وى از اين قرار است : عبد اللّه بن العباس بن عبد اللّه الشهيد ابن الحسن الأفطس ، كه در « عمدة الطالب آخر ص 341 » نام پسر او أبو عبد اللّه الحسين الأبيض بن عبد اللّه را ذكر نموده ، و از سطر چهارم اين كتاب هم معلوم مىشود ، كه نام پدر عبد اللّه ، عباس بوده ، و برادرش حسن ابن عباس مىباشد ؛ مطالب يادشده درباره عبد اللّه الأبيض در ص 319 چاپ ديگر « عمدة الطالب » آمده است ) . همچنين نگاه كنيد به : « انوار المشعشعين : ج 2 / ص 200 » .
( 2 ) . در نسخهء چاپى : عبد اللّه .
( 3 ) . در نام و نسب او اختلاف است ، طبرى در حوادث سال 255 هجرى با عنوان ( خروج اول علوىّ بالبصرة ) ياد مىكند ، و آنگاه مىگويد ( ظهر فى فرات البصرة رجل زعم أنّه على بن محمد بن احمد بن على بن عيسى بن زيد بن على بن الحسين بن على بن أبى طالب ، و جمع اليه الزنج ) ، آنگاه به نقل از ديگران نام و نسب او را على بن محمد بن عبد الرحيم ورزنى ( از روستاهاى رى ) ضبط مىكند ، و ديگرانى او را از عبد القيس دانستهاند . و همين اختلاف و انكار انتساب علوى او را ابن عنبه در « عمدة الطالب : ص 268 » زير عنوان ( اخبار على بن محمد صاحب الزنج ) به تفصيل آورده است .
أما صاحب زنج ، در نيمه شوال سال 255 هجرى در اهواز قيام كرد ، و بردگان را با وعده ثروت و زندگى بهتر بدور خود جمع نمود ، و بر بصره و جنوب عراق مستولى گرديد ، و مدت 14 سال و اندى امنيت و آسايش را از آن مناطق سلب كرد ، و در جنگهاى فراوانى با لشكريان خليفه به نبرد پرداخت . گزارش تفصيلى وقايع او را طبرى متناوبا از سال 255 هجرى تا سال 270 آورده است . عاقبت او در سال 270 هجرى ( در عمدة الطالب : سال مرگ او 273 ضبط شده است ) بدست الموّفق باللّه عباسى ( برادر خليفه و جانشين او ) كشته شد . به گفته مورخين ، صاحب الزنج - كه گروهى از علويان بنى الحسن او را يارى و همراهى مىكردند - به قتل و غارت و چپاول و تعدى به اموال مردم پرداخت ، و در اين راه زيادهروى نمود .
( 4 ) . زنج معرّب زنگ يا زنگى به معناى برده است ، و از آنجايى كه اين قيام و شورش بر عليه