به فريضه بدان دست نيازند و جهادى نيز ( تنها ) سنّت است . ( 1 ) امّا آن دو جهاد كه فريضهاند : يكى جهاد آدمى با نفس خويش است « 1 » در باز داشتن نفس از نافرمانيهاى نسبت به خدا كه بزرگترين جهاد است ، و ديگرى پيكار ( و جهاد ) با كافرانى كه هم مرز شمايند « 2 » كه آن نيز فريضه است . ( 2 ) امّا آن جهاد كه سنّتى است كه جز به فريضه بدان دست نيازند ، جهاد با دشمن است كه بر تمام امّت واجب است و اگر آن جهاد را ترك كنند عذاب بر آنها درآيد و اين عذاب تمام امّت را در برگيرد و آن جهاد ، بر امام سنّت است و تعريفش آن است كه امام با امّت بر سر دشمن تازد و با دشمنان جهاد كند . ( 3 ) امّا جهادى كه فقط سنّت است ، برپاداشتن هر سنّت ( نبوى ) است كه انسان بر پاى دارد و در برپا نگهداشتن و برآوردن و زنده كردن آن مبارزه كند . پس سعى و عمل در راه آن بهترين اعمال است زيرا زنده داشتن سنّت است ، و پيامبر خدا صلّى اللَّه عليه و آله فرمود : « هر كس سنّت و قانون نيكى را بنيان گذارد پاداشش از آن اوست و نيز از ثواب همهء آنان كه تا روز قيامت بدان عمل مىكنند بهره مىبرد بىآنكه از ثواب خود آنان چيزى كاسته شود . » « 3 »
هامش
( 1 ) كلينى در فروع كافى ، ج 1 ص 329 اين روايت را از حضرت ابى عبد اللَّه ( الصّادق ) عليه السّلام آورده و نيز در التهذيب ج 2 ص 42 از آن امام عليه السّلام آمده است و در هر دو مرجع به جاى « . . . فجهاد الرّجل نفسه » [ فمجاهدة الرّجل نفسه - مبارزهء مرد با نفس خود ] آمده است .
( 2 ) اشاره به آيهء 123 سوره التوبة :قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ- اى مؤمنان با كسانى از كفّار كه نزديك شما هستند كارزار كنيد . - م .
( 3 ) فريضه : آن است كه خداوند در قرآن خود به آن امر داده و تأكيد كرده و انجامش واجب است . و سنّت آن روشى است كه پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله سنّت نهاده و به آن درجه از تأكيدى كه فريضه دارد نيست و ممكن است يا واجب و يا مستحب باشد . جهاد با نفس در بسيارى از مواضع در قرآن آمده ، از جمله گفتهء خداوند سبحان است كه فرمايد :وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ- و در راه حق مجاهده ( و مبارزه با نفس را ) ادا كنيد » - ( الحج ، 78 ) و نيز گفتهء اوست :وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا- و آنان كه در راه ما جهد و كوشش كردند به راههاى خود هدايت مىكنيم » - ( عنكبوت ، 69 ) و غير آن ، و همچنين در بارهء جهاد با دشمنى كه نزديك است و بيم زيانى از جانب او مىرود خداى سبحان فرمايد :قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ- با هر كه از كفّار كه به شما نزديك است شروع به جهاد ( و پيكار ) كنيد » - ( التوبة ، 123 ) و همچنين است هر جهادى با دشمن ، و خداى تعالى فرموده :فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ- پس مشركان را هر جا يابيد بكشيد » - ( التوبة ، 5 ) و ديگر آيات مشابه آن ، اين جهاد است كه فرض و واجب است و سنّت جز بدان بر پا نمىماند . امّا جهادى كه انجامش بر امام سنّت است آن است كه امام بعد از تجهيز سپاه به گونهاى كه از گزند دشمن ايمن باشد بدان آغاز كند و بر مردم تكليف نشده كه پيش از صدور فرمان امام بدان دست زنند ، امّا چون امام فرمان دهد آنگاه بر ايشان واجب مىشود و در شمار آن چيزهايى در مىآيد كه خداوند بر مردم فرض و واجب فرموده ، پس اين آن سنّتى است كه به فريضه بر پا داشته مىشود و واجب مىآيد . امّا چهارمين نوع جهاد كه فقط سنّت است اجرايش با مردم است كه هر سنّتى را كه از ميان رفته و متروك شده خواه واجب يا مستحب ، ( به مجاهده و كوشش ) زنده كنند و كوشش در اين راه در واقع جهاد و نبرد با مخالفان آن سنّت است . ( اين شرحى است كه فيض - رحمه الله - پيرامون توضيح اين حديث در الوافى آورده است . )