ابن مسعود ( 32 ق ) يكچند خادم حضرت محمد [ ص ] بود . او سرانجام در كوفه ماندگار شد و از رهگذر تعلقخاطرى كه به مسائل شرعى و فقهى داشت و به بركت مصاحبت نزديكش با رسول اللّه [ ص ] در آنجا مرجع امور و مسائل شرعى شد . ابى بن كعب مسلمانى از اهالى مدينه و در آغاز مدتها كاتب حضرت [ ص ] بود . اختلاف قرائات مجموعههاى اين دو تن ، عمدتا مربوط به مصوتها و سجاوندى است ، ولى گاه اختلاف آنها در كلمات صامتدار است . از هر دوى آن مجموعهها ، فهرست سورهها موجود است ؛ و گفتنى است كه ترتيب و توالى نام سورهها در آنها متفاوت است ، همچنين با ترتيب و توالى نام سورهها در مصحف عثمانى فرق دارد . نام سورهها عمدتا همانند است ؛ هرچند در بسيارى موارد ، نامهاى على البدل نيز وجود دارد ( كه شرحش در فصل بعد خواهد آمد ) . البته قابل تصور است كه اين همانندى و يكنواختى در نامهاى سورهها ، از ناحيهء استنساخكنندگان بعدى بوده است كه نامهاى معمول و مشهور را جانشين نامهاى غيرمشهور كردهاند . همچنين هيچ راهى براى مطمئن شدن از يكسانى و همسانى محتويات سورههاى همنام وجود ندارد . ولى از سوى ديگر هيچ اشارهاى هم دال بر اختلاف محتويات آنها ، جز در مورد اختلاف قرائات ياد شده در دست نيست .
مسائل مربوط به افزود و كاست سورهها نيز در مورد اين دو مجموعهء نخستين قابل بحث و بررسى است . فهرستهايى كه ترتيب و توالى سورهها را نشان مىدهند ، كامل نيستند ، ولى اين استنباط روا نيست كه بگوييم سورههايى كه نامشان در اين فهرستها نيامده است ، خودشان هم در اين مجموعهها نيامدهاند . روايات صريحى هست دال بر اينكه ابن مسعود دو سورهء آخر را از مجموعهء خود انداخته بوده است ، يعنى سورههاى معوّذتين را كه در ترتيب مصحف عثمانى ، سورههاى صد و سيزدهم و صد و چهاردهماند . [ زيرا بر آن بوده است كه ] اينها دعاهايى براى تعويذ هستند و نبايد جزو سورههاى قرآنى محسوب شوند . همچنين اين نكته مورد ترديد است كه آيا مجموعه يا مصحف ابن مسعود سورهء اوّل يعنى سورهء فاتحه را دربر داشته بوده است ، يا نه . اين سوره هم محتواى دعايى دارد و بىشباهت به دعاى « پروردگار ما » در مسيحيت نيست . بعضى از محققان چنين بحث و احتجاج كردهاند كه اگر اين سوره جزو قرآن بود ، مىبايست
در آمدى بر تاريخ قرآن ( فارسى ) — صفحة 78
مساهمون: ريچارد بل
ص٧٨