مهجور نگرديد . اغلب تفسيرهاى بزرگ قرآنى ازجمله تفسير طبرى و زمخشرى گاهگاه به اين قرائات غيررسمى اشاره دارند . يكدو تن از علماى مسلمان در اوايل قرن دهم ميلادى / سوم - چهارم هجرى ، تحقيق خاصى دربارهء مصاحف اوليه انجام دادهاند . يكى از اينگونه آثار كتاب المصاحف ابن ابى داود ( متوفى 928 م / 316 ق ) است كه محفوظ مانده و در سال 1937 [ به همت آرتور جفرى ] تصحيح و طبع و نشر يافته است . اين اثر توضيحى در اين باب دارد كه مؤلف مصحف را به معناى قرائت يا قرائات به كار مىبرد ، و ويراستار و چاپگر امروزين آن ، يعنى آرتور جفرى ، بر آن است كه اين قول توسع و مسامحه دربردارد ؛ و وقتى كه مؤلف از مصحف « ن » سخن مىگويد ، مرادش مصحف يا نسخهء خطى مكتوب و موجودى است . « 1 » جفرى بر مبناى اطلاعاتى كه ابن ابى داود به دست مىدهد و نيز منابع ديگر ، فهرستى از پانزده مصحف اوليه ، و تقريبا بههمين تعداد مصحف ثانويه عرضه داشته است و از اغلب اين مصاحف ، لااقل چند قرائت غيررسمى جمع كرده است . پيشفرض او اين است كه در همان صدر اول ، بعضى از مسلمانان [ همعصر رسول اللّه ( ص ) ] كتابت هر مقدار از قرآن را كه مىتوانستند آغاز كرده بودهاند .
در ابتدا ، اين مجموعههاى مكتوب لزوما مورد اعتنا و تعلق خاطر مسلمانان نبود ، چراكه مردانى كه با سيطرهء سنت شفاهى انس يافته بودند ، به كتابت بدگمان و شكاك بودند ؛ همچنين بعضى از علماى مسلمان چنين اظهارنظر كرده بودند كه عبارت « جمع قرآن » ، صرفا به معناى از حفظ داشتن كل قرآن بوده است . در گذر زمان ، بههرحال بعضى از اين مجموعههاى مكتوب در مراكز مختلف و مهم اسلامى اعتبارى خاص يافتهاند . ازجمله مجموعه [ يا مصحف ] عبد اللّه بن مسعود ، در كوفه احترام و اعتبارى معتنابه پيدا كرده بود ، و مجموعهء ابى بن كعب در اغلب نواحى سوريه يا شام . « 2 »
هيچ نسخهاى از مجموعههاى كهن باقى نمانده است ؛ ولى فهرست اختلاف قرائات دو مجموعهء اخير مفصل است و مجموعا به هزار مورد يا بيشتر مىرسد .
هامش
( 1 ) . جفرى ، مواد ، ص 13 و يادداشت شمارهء 1 در دو صفحهء قبل .
( 2 ) . پيشين ، ص 7 ؛ تاريخ قرآن نولدكه - شوالى ، ج 2 / 27 - 30 . گفتنى است كه در احاديث متأخر جمع و تدوين مقداد ( بن عمرو ) بن الاسود مطرح شده است ، اما محققان قديم كه دربارهء متن قرآن تحقيق كردهاند ، چيزى در اين باب نگفتهاند ( قس - تاريخ قرآن ، نولدكه - شوالى ، ج 3 ، ص 172 به بعد ) .