و تدوين قرآن پس از رحلت حضرت رسول [ ص ] توسط زيد بن ثابت حاكى از آن است كه نسخهاى مكتوب از قرآن كه بر روى قطعات پاپيروس و ساير مواد نوشته شده بوده ، وجود داشته است . نتيجه و حاصل كار زيد جمع و تدوين قرآن بر روى صحف بوده است و اين مصحف در اختيار حفصه قرار گرفته بوده است . چنانكه پيشتر هم بحث شد ، نامحتمل است كه جمع و تدوين رسمىاى وجود داشته بوده است . ولى اين نكته مسلّم است كه حفصه صحفى در اختيار داشته بوده است . بدينسان محتمل است كه بخش اعظم قرآن بهصورتى در طى حيات خود پيامبر [ ص ] نوشته و ثبت و ضبط شده بوده است . حتى ممكن است كه چند نسخه از بخشهايى از آن در دست اشخاص مختلف بوده باشد .
نظريهء مشخص بل راجعبه وجود مدارك كتبى نيست ، بلكه مربوط به شيوهء رفتار خاصى با آنهاست كه او گمان مىكند بعضى از جنبههاى نظم و توالى كنونى قرآن را به بار آورده است . بايد اذعان كرد كه آنچه او حدس مىزند و پيش مىنهد عقلا امكان وقوع داشته است . از سوى ديگر سورههايى هست ( نظير سورهء عبس و سورهء علق ) كه گسسته پيوند است ، ولى بل آنها را بدون اعمال كردن نظريهاش مىپذيرد و به رسميت مىشناسد .
بدينسان مىتوان استنباط كرد كه لااقل در بعضى دورهها ، هركسى كه مسئول جمع و تدوين قرآن بوده ، به صرف ملاحظهء فقدان توالى معنايى نگران و بدگمان نمىشده است ، و از اين قرار امكان داشته است كه در يك سوره گسستگى معنايى پيش آيد ، بدون اينكه لزوما ناشى از اين باشد كه بخشى از عبارات را پشت عبارات ديگر نوشتهاند [ و اين منشأ اشتباه شده است ] . اين نكته بعضى از بازسازىهاى آگاهانه و ماهرانهء بل را ( نظير نمونههايى كه در مورد سورهء بقره و سورهء توبه ملاحظه كرديم ) پادرهوا مىسازد . از سوى ديگر از اين نظريه چندان سودى حاصل نمىگردد . مسألهاى كه پيشروى محققان است اين است كه بعضى عبارات قرآنى اتفاقا گسستهپيوند است . على الظاهر نظريهء بل اين خصلت اتفاقى را با توسل به يك اتفاق ديگر ، يعنى پشتورونويسى بعضى قطعات ، توضيح مىدهد . در موارد خاص شك و شبههء بسيارى در باب شيوهء دقيق اطلاق اين
در آمدى بر تاريخ قرآن ( فارسى ) — صفحة 161
مساهمون: ريچارد بل
ص١٦١