است و حالت سواره بودن را بيان مىنمايد .
« يَأْتِينَ »
صفت براى
« ضامِرٍ »
است . بهطور شاذ و نادر « يأتون » قرائت شده است كه صفت براى رجال و ركبان باشد ( پياده و سواره بيايند ) .
« فَجٍّ عَمِيقٍ »
؛ « فجّ » به معناى طريق ، عميق به معناى دور است . مثلا مىگويند « بئر عميق » يعنى چاهى كه ته آن دور است . در آيه اشاره به اين است كه حجّ با پياده رفتن و ذكر خدا ، شروع شود ، بهتر است و لفظ « رجالا » ؛ « پيادهروى » بهطور صريح بر اهميّت حجّ پياده ، دلالت دارد ، چه آنكه حجّ پياده داراى مشقّت و زحمت فراوان است و بهترين اعمال ، پرزحمتترين آنها است . بعضىها حجّ سواره را بهتر مىدانند . براى اينكه هم مال و هم بدن به كار گرفته مىشود .
حقّ مطلب اين است كه اگر پياده رفتن ، باعث ناتوانى از انجام مناسك حج نگردد ، بهتر است . به دليل روايتى كه از رسول خدا ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) نقل شده است كه فرموده است : هر قدمى كه مركب زائر سوارهء كعبه ، برمىدارد هفتاد حسنه دارد ، و هر قدمى كه زائر پيادهء خانه خدا برمىدارد هفتصد حسنه از حسنات حرم را دارد . سئوال شد « حسنهء حرم » چيست ؟ فرمود : هر حسنهء حرم ، برابر صد هزار حسنهء معمولى « 1 » مىباشد .
امام حسن مجتبى ( عليه السّلام ) در مسير حجّ ، پياده راه مىرفت و مركب خود را جلوى خود به راه مىبرد . ( گفتهاند امام ( ع ) بيست بار با اين كيفيّت حج گزارد ) .
2 -
« لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ »
؛ « تا منافع خويش را به چشم خود ببينند . بعضىها گفتهاند منظور از « منافع » دادوستدها است ( چون سرزمين مكّه بىآب و علف بود و از كشت و زراعت خبرى نبود ، لذا مسلمانان رغبت مىكردند ، كه جنس همراه خود ببرند و در آنجا بفروشند و ساكنين مكّه بهرهمند شوند ، و از اينرو ابراهيم ( عليه السّلام ) گفت :
« پروردگارا ! من بعضى از فرزندانم را در سرزمين بىآب و علف ، در كنار خانهاى كه حرم تو است ، اسكان دارم تا نماز برپاى دارند . تو قلوب گروهى از مردم را متوجّه آنان ساز و از ثمرات و ميوهها به آنان روزى ده ، شايد آنان شكر تو را به جاى آورند » .
بعضىها گفتهاند منظور ، منافع اخروى است و آن پاداش و عفو و آمرزيدگى است همين قول از صادقين ( عليهما السّلام ) روايت شده است ولى اگر به هر دو منافع دنيوى و
هامش
( 1 ) . الدرّ المنثور ، ج 4 ، ص 355 .