صورتى كه شترى در جوار شتر ديگر قرار گيرد منظم مىگردند و كاروان را به حركت درمىآورند و معمولًا در پيشاپيش اين كاروان ، بزرگترين شخصيت كاروان ( از حيث قبيله و يا شخصيت اجتماعى ) قرار مىگيرد . شترهاى هر ساربان هم در پشت سر او به صورت رديفى به دنبال هم حركت مىكنند . اين نظم و ترتيب خاص در هيأت كاروان ، بدان جهت است كه همواره از شترها و بارهاى خويش محافظت نمايند و از بيم حمله كنندگان در امان بمانند . استفاده افراد از شترهاى كاروان ، به دو گونه انجام مىپذيرد : اول شترهاى كجاوه دار كه هر كدام دو نفر را به همراه وسايل زير انداز و احتياجات روزانه حمل مىكند . دوم شترهاى حمل بار است كه بدان « عصم » نيز گويند ؛ اين شتران ، بار و اثاثيهء حاجيان را حمل مىكنند و در صورتى كه اثاثيه حمل آن كم باشد ، يك يا دو نفر نيز روى بارها سوار مىگردند .
كرايهء هر شتر بارى ثلث كرايه شترهاى كجاوه دار است كه معمولًا اين گونه شترها را از نژاد قوى و متين انتخاب مىكنند كه بتواند كجاوه و افراد را نيز روى خود به راحتى حمل نمايد . قيمت اين هزينهها داراى رابطه و قانون خاصى نيست ، بلكه مقدار آن همه ساله از سوى شريف و با توافقى كه ميان او و والى انجام مىپذيرد ، تعيين مىگردد .
مقدار هزينهء كرايهء هر شتر ، همواره به خواسته و شفقت شريف نسبت به ميهمانان خدا بستگى دارد كه پس از تعيين وى ، به وسيلهء مناديانى در بازار ندا داده مىشود .
به همين مناسبت هزينههاى ياد شده همانند ترمومتر ، نسبت به طمع واليان مكه ، بالا و پايين مىرود . هزينهء كرايهء هر شتر كجاوهدار در سال 1328 هجرى ، شش ليرهء عثمانى بود كه حاجيان را از مكه به مدينه و سپس به ينبع مىرساند . اما پيش از دستور ، ميزان همين كرايه 5 / 13 جنيهء مصرى بود .
اين كرايهها در مكه همواره به وسيلهء مطوف از هر حاجى دريافت مىگرديد . البته علاوه بر اين مبلغ ، ساربان نيز در بين راه به بهانهء دستمزد كم ، مجدداً از هر حاجى طلب مبلغ ديگرى را مىنمود .
ليكن در صورتى كه حاكمان سرزمينهاى عرب از نيكان مىبودند و همواره چشم طمع به اموال مردم ندوخته بودند ، ساربانان نيز از آنان پيروى مىكردند و اين چنين
الرحلة الحجازية ( سفرنامه حجاز ) ( فارسى ) — صفحة 345
مساهمون: انصارى
ص٣٤٥