" ح " - معنايى است كه " مرحوم مجلسي " در كتاب " مرآة العقول " از بعضي
از فلاسفه نقل كرده وخلاصهاش اينست :
كارهاى بندگان به مجموع قدرت خدا وبنده موجود مىشود وبراي اراده
وقدرت هر دو در اعمال بندگان تأثير مىباشد . چنين نيست كه بنده در ايجاد اعمال
خود تا آنجا داراى استقلال باشد كه براي قدرت خدا در عمل بنده هيچ تأثيرى
نباشد به اين معنى كه پروردگار به بنده به اندازه اى قدرت عنايت فرموده باشد كه زمام
كارى كه بنده انجام مىدهد به كلى از دست خدا بيرون رفته باشد چنان كه معتزله
گفتهاند . واين معنى هم يكى از أنواع واقسام تفويض وبطلانش آشكار است
وتأثير قدرت حق در اعمال بندگان جاى شك وترديد نيست ونتيجة فكر صائب هم
همين است ، وچنين نيست كه قدرت بنده هيچ تأثيرى در كأرش نداشته باشد خواه براي
بنده عنوان كسب چنان كه اشاعره مىگويند قائل شويم خواه عنوان كسب را هم
براي بنده اثبات نكنيم وچنان كه جهميه مىگويند بين حركت دست مرتعش ودست
سالم فرق قائل نشويم .
سپس گفته است كه معناى گفتار متألهين از حكما كه مىگويند : " لا مؤثر في
الوجود الا الله " اينست كه هيچ چيزى در جهان لباس هستى نمىپوشد مگر به ايجاد
وتأثير خداوند خواه بدون مشاركت تأثير غير باشد چنان كه در ايجاد افعال خود
مانند خلقت آسمان وزمين وزيد وعمرو چنين است . خواه با مشاركت تأثير وقدرت
غير چنان كه آفرينش افعال بندگان چنين است يعنى خداوند جهان به شركت بندگان
اعمال آنان را آفريده است . بنابراين تمام موجودات جهان حتى اعمال بندگان
متوقف به اراده ومشيت وقدرت وقضاء خداوند است . به عبارت ديگر تمام موجودات
متوقف به ايجاد أو مىباشند وچون جزاء أخير علت تامه اعمال بندگان مشيت واراده
وتأثير خود بندگان در افعال خود مىباشد اشكال ( نسبت كار زشت وقبيح به خداوند )
مرتفع مىشود ، چه تحقق ووجود فعل متوقف به اراده ومشيت حادثه است بطوريكه
اگر بنده اراده نكند واقع نمىشود وأساسا تعلق اراده خداوند بفعل در صورتي است
كه اراده بنده بدان تعلق گيرد والا اراده ومشيت خداوند هم منتفى خواهد بود .
هشام بن الحكم ، مدافع حريم ولايت ( فارسي ) — صفحة 219
مساهمون: سيد أحمد صفائي
ص٢١٩