بنده قادر بر تركش نباشد امر ونهى عبث بعلاوة از نظر تكليف ما لا يطاق ظلم
وستم به بنده خواهد بود .
" زنديق " : آيا هر كه كفر را اختيار نمايد قدرت بر ايمان دارد وبراي
پروردگار در ترك ايمان بر أو حجت است ؟
" امام " : خداوند همه بندگان را قابل براي اسلام وقادر بر آن آفريده وآنان
را امر به ايمان ونهى از كفر فرموده عنوان كفر بواسطة انتخاب كفر بر كافر عارض
مىشود وهنگام خلقت ، خداوند أو را كافر نيافريده . يعنى عنوان كفر در نهاد
وآفرينش كافر نيست تا مجبور بكفر باشد بلكه انتخاب كفر پس از بلوغ ورسيدن
به زماني است كه حق بر أو عرضه شده وحجت بر أو تمام شده است وپس از شناختن
حق ، أو را انكار نموده است وبه سبب انكار كافر شده است .
" زنديق " : آيا ممكن است كه خداوند براي بنده شر مقدر فرموده باشد
مع ذلك در حالي كه قدرت بر خير ندارد امر بخير وبر ترك خير عذابش فرمايد .
" امام " : از نظر عدل ورأفت پروردگار سزاوار نيست براي بنده شر مقرر
ومقدر فرمايد وصدور شر را از وى خواسته باشد سپس با اينكه مىداند استطاعت
بر خير ندارد وترك شر برايش مقدور نيست أو را امر بخير فرمايد وبه ترك خير
معذبش گرداند .
" يادآورى سودمند " - " نظر به اينكه اين روايت ، مذهب جبر را صريحا ابطال
وامر بين الامرين را تلويحا اثبات نموده مناسب به نظر مىرسد كه توضيحاتى در أطراف
مسأله جبر وتفويض وامر بين الامرين به نظر خوانندگان گرامى برسانيم :
مسأله اعمال ارادى بشر از نظر جبر واختيار وامر بين الامرين از مسائل
مهم اسلامى واز موضوعات پيچيده اى است كه هماره بين فرق مختلفه اسلام از
اماميه ومعتزله واشاعره مورد بحث وگفتگو بوده ويكى از مباني انشعاب وافتراق
مسلمين شمرده مىشود ودانشمندان در اين موضوع نظريههاى مختلفي اظهار كرده
كتابها ورسالههايى راجع به آنان نوشتهاند وعمده نظريهها را در سه نظريه زير مىتوان
خلاصه كرد :
هشام بن الحكم ، مدافع حريم ولايت ( فارسي ) — صفحة 203
مساهمون: سيد أحمد صفائي
ص٢٠٣