گفت كه از اصحاب و ياران پيغمبر چهار كس در مرو و اطراف آن وفات يافتند : بريدهء اسلمى و بريدة بن الخصيب و حكم العقارى و قثم بن عباس .
ابن حجر در كتاب فهرست كسانى كه محمد را مىشناختهاند و به همت مولاى عبد الحى ( كلكته 1888 ج 3 ص 450 و 451 ) به چاپ رسيده شرح مفصلى درباره قثم نوشته است .
در متن تاجيكى سمريه از چشمهاى به نام آب مشهد ياد شده است كه اين چشمه مشهد بدان جهت خوانده شده كه قثم بن عباس در كنار آن شهيد شد ، و مدفون گرديد ، اين چشمه دو ميل با شهر فاصله دارد .
و در جاى ديگر اين كتاب آمده كه مقبرهء قثم در كنار دروازهء آهنين واقع شده است . و پس از چند صفحهء ديگر ذكر شده كه قثم مردم را به دين اسلام مشرف كرد ، ولى دوباره كافر شدند ، و قتيبه مجبور شد با آنها جنگ كند ، و دوباره آنها را به اسلام رهبرى نمايد .
طبرى در منتخب ذيل المذيل ( 38 ) او را به پارسائى و فضل ستوده و گويد : او بر سعيد وارد شد ، سعيد به او گفت از غنايم جنگى هزار سهم به تو خواهم داد . قثم گفت : نه اول حقوق مردم را بده و بعد از آن آنچه مىخواهى به من ببخش . و قثم در سمرقند وفات يافت .
نظير گفتهء طبرى را بلاذرى از شعبى روايت كرده كه قثم بر سعيد به خراسان وارد شد ، و سعيد به دو گفت از غنايم جنگى هزار سهم ترا بخشم ، قثم گفت : نه يك سهم مرا بخش و يك سهم اسبم را بده و بيش از اين نخواهم .
ابن بطوطه در سفر خود به سمرقند مقبرهء قثم را زيارت كرده ، و در كتاب خود از آن مقبره به تفصيل ياد نموده و خصوصيات آن را چنين بيان كرده : در خارج شهر سمرقند گور قثم بن عباس است كه در هنگام فتح سمرقند شهادت يافت .
و مردم سمرقند هر شب دو شنبه و جمعه به زيارت قبر روند ، و تتار هم با آنكه
تاريخ بخارا ( فارسي ) — صفحة 241
مساهمون: محمد بن جعفر النرشخي
ص٢٤١