ظاهريّه و باطنيّه كه آنها زياده از آنست كه احصاء شود قال اللَّه تبارك و تعالى
وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها
[ خاتمه ]
بدان كه لازم است از براى پاكى از اوصاف رذيله و آرايش آن بصفات جميله چند امر اوّل آنكه پيوسته مواظبت كند بر اعمالى كه از آثار صفات حسنه است و خواهى نخواهى نفس را بر افعالى بدارد كه مقتضاى صفتى است كه طالب تحصيل آنست يا در صدد بقاء و محافظت آن دوّم آنكه پيوسته مراقب احوال خود و متوجّه اعمال و افعال خود باشند و هر عملى كه ميخواهد بكند ابتدا در آن تأمّل كند تا خلاف مقتضاى خلق حسن از او سر نزند و در هيچ حال از حال خود غافل نشود بلكه در هر روز دفتر اعمال خود را گشوده سر تا پايش را مرور كند و تفحّص نمايد آنچه را كه از او صادر شده اگر كار خوب كرده حمد كند و شكر توفيق بجا آورد و اگر كار بدى كرده توبه و انابه نموده و تدارك آن نمايد سوم آنكه احتراز كند از آنچه باعث تحريك قوّه شهويّه يا غضبيّه مىشود مثلا چشم و گوش و دل را باز دارد و از ديدن و شنيدن و تصوّر كردن هر چيزى كه غضب يا شهوت را بهيجان مىآورد و بيشتر سعى او در حفظ دل باشد از خيال آنها چهارم آنكه فريب نفس خود را نخورد و افعال خود را حمل بر صحّت نكند و در طلب عيوب خود استقصاء و سعى بليغ نمايند و به نظر دقيق در تجسّس خفاياى معايب خود بر آيد و چون به چيزى از آنها بر خورد در ازاله آن سعى كند و بداند كه هر نفسى عاشق صفات و افعال خويش است و به اين جهت اعمال و افعالش در نظرش جلوه دارد و بدون تأمّل و باريك بينى بعيوب خود بر نميخورد و پيوسته مترصد باشد كه دشمنان و معاندان او چه عيبى را از او اظهار ميكنند پس در صدد دفع آن عيب از خود برآيد و بهتر آنكه ديگران را آئينه عيب نماى خود گرداند پس آنچه را كه از ايشان سر مىزند تأمّل در حسن و قبح آن عمل نمايد و بقبح هر چه بر خورد بداند كه آن عمل نيز از او سر زند قبيح و بحسن هر چه برخورد بدان كه آن عمل از او نيز حسن است پس در ازاله قبايح خود كوشد و در كسب اخلاق حسنه سعى كند پنجم آنكه اجتناب از مصاحبت بدان و اشرار را لازم داند و دورى از