فصل هفتم درآمدهاى شاه
من اين فصل را به دو بخش جدا از هم تقسيم ، و در قسمت اول دربارهء ماهيّت و چگونگى نوع درآمدهاى پادشاه ، و در قسمت دوم راجع به مقدار اين عايدات بحث مىكنم .
درآمدهاى پادشاه از دو منبع اصلى حاصل مىشود : از اراضى خالصه ، و زمينهاى مزروعى دولتى . چنان كه پيش از اين اشاره كردم پادشاه از اراضى دولتى كه عموما در تصرّف و اختيار حاكمان بزرگ است املاك مشخص و معين ندارد ، و درآمدى كه از ايالات بهرهء وى مىشود در حقيقت نوعى ماليات است كه آن را رسوم
Rocoum
مىنامند ، و به دو نوع رسوم عادى و فوق العاده تقسيم مىشود . رسوم عادى عبارت از نوعى باج يا مقدار محصول نوع عالى است كه بيگلربيگى هر ايالت در مواقع و فصول مناسب با توجه به مقتضيات هر استان به عنوان تحفه و هديه به دربار مىفرستد .
مثلا بهترين و ارزندهترين چيزى كه در كردستان - قسمتى از سرزمين كلده - به دست مىآيد ، كرهء آنست ؛ و حاكم آن ايالت هر بار مقدارى براى پادشاه ارسال مىدارد . در گرجستان كه شرابهاى عالى و خوشگوار مىسازند و ميوههاى درشت و خوشمزه به دست مىآيد و دختران زيباروى خوشاندام و دلفريب ، و پسران نوباوهء تمام خلقت دارد ، حاكم در فرصتهاى مناسب از هر كدام اين انواع ، هر چه بيشتر براى دربار مىفرستد . اين هديهها را بار خانهء شاه
Barkhanehchah
مىگويند ، و مالياتهاى فوق العاده همين هداياست بعلاوهء نادره چيزهايى كه ممكنست در تملك حاكم درآيد ، و ديگر چيزهاى لايق و نفيسى كه به عنوان هداياى نوروزى تقديم مىكند . اين تحفهها يا عوارض ، از آن فوق العاده ناميده مىشود كه نه جنس و مقدار آن مشخص