اين راه به ايران سفر كردهاند جاى آن را در نقشههاى خود نياوردهاند . من علّتى جز سهلانگارى آنان در مطالعات و تحقيقات خود نمىتوانم تصور كنم . رودخانه زنگى كه قبلا از آن سخن رفته از اين درياچه سرچشمه مىگيرد . اين رودخانه پس از مشروب كردن قسمتى از ارمنستان نزديك درياى خزر به رود ارس ملحق مىشود و با هم به اين دريا مىريزد « 1 » . در اين قسمت ارمنستان و سرزمين مدى (
medie
) كه همسايهء آنست چندين رودخانهء ديگر نيز جريان دارند . اما نقشههايى كه اروپاييان از اين كشورها كشيدهاند هيچ نام و نشانى از آنها نيست . اينرودخانهها مثل زنگى پر آب و دراز نيستند ، به علاوه به قدر آن ماهى ندارند . در بعضى نيز به طور كلى ماهى نيست .
ارمنيها مىگويند مردم ايروان قديمترين مردم روزگارند . آنان بر اين اعتقادند حضرت نوح و افراد خانوادهاش پيش از حادثهء توفان در محلّى كه اين شهر بنا شده زندگى مىكردهاند . بعد از توفان نيز وقتى كه از كوه فرود آمدند در همين جا مسكن گزيدند . با وجود اين اهل دانش آگاهند كه زبان ارمنى زبانى قديمى نيست و بيش از ششصد يا هفتصد سال سابقه ندارد . در كتابهاى تاريخى ايران دربارهء هويّت و سابقهء تاريخى ايروان مطلب شايان توجه وجود ندارد . در اين شهر و پيرامن آن هيچ نوع آثار تاريخى نيست ، و من بر اين باورم كه پيش از ظهور و تسلط اسلام شهر ايروان به طور كلى وجود نداشته است . « 2 »
تركها در سال 1582 ايروان را تصرف كردند و قلعهاى در آن ساختند .
ايرانيان در سال 1604 آن را از تصرّف تركها بيرون آوردند و چند توپ در آن جا نصب كردند . به سال 1615 تركها مدت چهار ماه ايروان را در حصار گرفتند با اينكه ديوارهاى قلعه همه از خشت ، ساخته شده بود ، در برابر تيراندازيهاى شديد تركان به سختى دفاع و مقاومت كرد . مهاجمان چون كارى از پيش نبردند زيان رسيده و
هامش
( 1 ) - رودخانهء رنگى از سر ريز آبهاى درياچه سوان (seuan) در وجود مىآيد ، در جنوب ايروان در محلى واقع در 450 كيلومترى درياى خزر به رود ارس مىپيوندد .
( 2 ) - ايروان را به عقيدهء برخى محققان (arguichti) اول پادشاه اورارتو - 764 - 786 پيش از ميلاد در پنجمين سال سلطنتش ساخته است . تركها اول بار در سال 1578 آن را تصرف كردند و فرهاد پاشا در سال 1582 با ساختن دژى استحكام بخشيد . در آغاز 1604 شاه عباس بزرگ شهر را پس گرفت . و سلطان مراد چهارم پس از يازده روز محاصره در ژوئيه 1634 شهر را متصرف شد اما شاه صفى سال بعد آن را از عثمانيها پس گرفت و تركهاى در فاصله سالهاى 1721 و 1734 دگر بار آن را متصرف شدند .