كوچكى است كه بر قلعه مسلط مىباشد . بالاى اين تپّه را با ديوارهاى مضاعف و نصب توپهاى زياد مجهّز و تقويت كردهاند . در تأسيسات نظامى اين تپه كه كوچك قلعه ناميده مىشود دويست نفر مىتوانند زندگى كنند .
فاصلهء اين قلعه تا شهر ايروان همچند تيررس توپ است . در داخل هر دو قلعه دكان و بازار و مغازهء زيادى ساخته شده ، امّا همه چنان نازك و سست بنيادند كه مىتوان در مدت يك روز آنها را از ميان برداشت . شهر چندين كليسا دارد .
بزرگترين آنها محل اقامت اسقف شهر مىباشد كه ايركويريس (
ircou yeris
) نام دارد و به معنى دو چهره است ؛ و نام ديگرش كاتويك (
catovuike
) است . اين دو كليسا در زمان پادشاهى سلاطين اخير ، و بناهاى ديگر در زمانهاى بعد ساخته شدهاند ، و همه كوچكند . نزديك كليساى محلّ اقامت اسقف برجى قديمى است كه از سنگ ساخته شده ، و من به شناسايى سازنده ، و تاريخ بنا و فايدهء آن موفق نشدم .
در سطح خارجى جدار اين برج كتيبههايى است كه حروف آن به حروف خطّ ارامنه شباهت دارد ، امّا آنان نيز خواندن آن كتيبهها را نمىتوانند . هر چند اين بنا قديمى و جزو آثار باستانى است ، اما اساس ساختمانش بسيار ساده ، داخلش خالى است و هيچ چيز در آن وجود ندارد . در اطراف اين برج ويرانههاى بسيارى است كه شايد در زمانهاى گذشته در اينجا ديرى بوده كه به عللى خراب شده و برج آن به جا مانده است .
جلو برج بازار بزرگى است ، و كاملا نزديك به آن مسجدى كه با آجر ساخته شده بوده و اكنون بيشتر آن ويران گرديده است . اين مسجد به نام بانى آن دف سلطان (
deuf sultan
) ناميده مىشود . سيصد گام آن سوتر ميدان وسيعى است . در آسيا هر محوطهء گشادهاى را ميدان مىگويند . ميدان ايروان به شكل مربع و قطرش چهارصد گام است و دورش را درخت احاطه كرده است . اين ميدان جاى كشتىگيرى ، اسبدوانى ، مسابقهء دو ، و انواع و اقسام ورزشهاى ديگر است .
شهر ايروان و قلعهء آن گرمابه و كاروانسرا زياد دارد . مهمترين كاروانسراها نزديك كاخ حاكم ، در پانصد گامى آنست ، و ديرى نيست كه فرمانرواى ارمنستان آن را ساخته است . دهليزش در حدود هشتاد گام است . در دو طرفش دكان است ، و بيشتر اين دكانها پارچه فروشى است . اين كاروانسرا چهار گوشه و به شكل مربع است . سه حجرهء بسيار بزرگ ، شصت حجرهء كوچك ، چندين اصطبل وسيع و چند