نجم الدين رازي در مقدمه " مرصاد العباد " گفته :
در تاريخ شهور سبع عشر وستمائة لشكر مخذول كفار تتار " خذ
لهم الله ودمرهم " استيلا يافت بر آن ديار ، وآن فتنه وقتل وفساد
وأسر وهدم وحرق كه از آن ملاعين ظاهر شد در هيچ عصر در بلاد
كفر واسلام كس نشان نداده است ، ودر هيچ تاريخ نيامده . . .
تا آنكه گفته :
قتل از اين بيشتر چگونه بود كه از در تركستان تا در شام وروم
چندين شهر وولايت قتل وخرابى كردند ، تا از يك شهر رى كه مولد
ومنشأ اين ضعيف است قياس كرده اند ، كه كما بيش هفتصد هزار
آدمي به قتل آمده است وأسير گشته از شهر وولايت .
وبنابر تصريح ياقوت در اين تاريخ ( 617 ) نظر به تعدى شافعيان
محلات حنفيان وشيعيان خراب وخالى از سكنه بوده است ، چنان كه
كلام أو عن قريب نقل خواهد شد ، وبا وجود اين عده مقتولين واسراء
را هفتصد هزار تخمين مىكنند ، پس اگر اين حمله قبل از تفرق
شيعيان وحنفيان رى واقع مىشد قطعا شماره كشته شدگان وأسيران
بيشتر از اين مىشده است .
از تأمل در اين بيانات به خوبى مىتوان نتيجة گرفت كه شهر رى
در أوائل اسلام وزمان حمله مغول وما بين اين دو تاريخ داراى چه
اهميت بوده است ، واگر خوف اطاله واطناب نمىبود به ذكر قرائن
وشواهد بسيار كه همه دلالت بر اين مطلب دارد مىپرداختم ، ليكن در
اين جا اين مختصر كفايت است .
تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل .
حالا كه اين مقدمه روشن شد مىگوئيم .
اين شهر بزرگ تاريخي سالهاى متمادى پايتخت ديالمه بوده ،
وقبل از ايشان أبو مسلم مروزى مركز قواى خود قرار داده بوده ،
ومحل قضاياى مهم سياسي ديگرى نيز كه در تاريخ اهميت زياد دارد
بوده است ، با وجود اين تاريخي براي اين شهر فعلا در دست نيست ،
فهرست منتجب الدين — صفحة 309
مساهمون: منتجب الدين بن بابويه
ص٣٠٩