در چنين شرايطى على ( ع ) از چالشهايى كه در برابر برنامهء برپايى دولت عدل قرار داشت آگاه بود . برنامهاى كه در درازمدت همبستگى و يكپارچگى جامعه و ريشهدار شدنش بر روى زمين را تضمين مىكرد . امام ( ع ) خود را در برابر اين بحران يافت ولى مىبايد يك نمونه ايجاد كند ، و لو اينكه كوچك باشد . به گونهاى كه در دلها ريشهدار شود و تجربه عمق يابد و حق از باطل روشن گردد . همانطور كه در اوج مشكلات در جنگ صفين فرمود :
« به خدا كه يك روز جنگ را واپس نيفكندهام ، جز كه اميد داشتم گروهى به سوى من آيند ، و به راه حق گرايند ، و به نور هدايت من راه پيمايند . و اين مرا خوشتر است تا شاميان را بكشم و گمراه باشند ، هر چند خود گردن گيرنده گناه باشند . » « 1 »
و اين چنين حكومتى كه اجراى آن بر روى زمين ناكام ماند به آرامى و در همان موقع بر صفحات نهج البلاغه شكل مىگرفت . بدان اميد كه روزى به حقيقت نشيند ، خواه رسيدن به آن نزديك باشد و يا دستيابى به اين جامعه ، زمانى چند به طول انجامد .
توجه على ( ع ) در دل بستن به نخبگان ، اين بود كه اسلام - همانطور كه در متن قرآن كريم آمده است - حكومتى در سطح چهرهء خود داشته باشد ؛ و نه آنكه حكومت - اسلامى - از آن يك گروه ، طبقه و يا قبيله بوده ، بلكه بايد همهء مؤمنان در آن از حقوق و وظايف يكسانى برخوردار باشند .
شايد در گفتهء ارزشمندش در مورد خوارج به طور خلاصه وظايف اين حكومت را در تمام زمينههاى سياسى ، ادارى ، اجتماعى ، اقتصادى و جنگى بيان مىدارد .
اگر چه اين متن متراكم عنوانهاى اساسى حكومت را در خود دارد ، مضمون و محتواى آن به گونهاى مفصلتر در روند سخنان گهربار آن حضرت در نهج البلاغه ، مسئلهء سياست و شاخههاى آن را در ردهء مسائل دينى قرار مىدهد كه در اين تكامل خلاق و نوآور ويژگى خاصى داشت . و بازهم گرچه اين دولت در هنگام خود بر پاى نشد ، به ويژه كه اعلام آن با اوجگيرى جنگ داخلى همراه گرديد و جنگ موانعى را در برابر عملى كردن آن تحميل كرد ، ولى معنا و ابعاد آن در بعد نظرى به طور خلاق در نهج البلاغه تكميل شده است .
هامش
( 1 ) نهج البلاغه ، خطبهء 56 ، ص 46 .