بررسى دربارهء آن امام بزرگوار بدون آشنايى با دوران او كه عصر اسلام است ، تكميل نمىشود . آن حضرت در همهء مراحل دشوار اسلام حضور داشت تا آنكه اسلام پيروز و حكومت « جماعت » - اسلامى - محقق شد . حكومتى بىنظير و پويا كه در دوران خلافت عمر بن خطاب به اوج قدرت خود رسيد . همچنين او دوران خمودى حركت اسلام و آغاز تغيير مسير خلافت و حركت به سوى پادشاهى در زمان عثمان را نيز شاهد بود . در آن هنگام يعنى از زمانى كه « فتنه » به جان خليفهء سوّم پايان داد ، ديگر معادلهء بىنظير و خلافت به عنوان حكومتى كه نمايندهء جماعت - همهء امت در آن موقع - است وجود نداشت . در همين زمان حكومتى متكى به قبايل در شام به وجود آمد كه معادلهء جديدى را بنيان نهاد . اين حكومت خود را از دين جدا نمىساخت ولى آن را با خود همراه كرد ، يا دقيقتر بگوييم : آن را به گونهاى در مىآورد كه براى قبايل بيشتر قابل قبول باشد ، قبايلى كه به تعصبات ديرينهء خود بازگشته بودند و نفوذ اين تعصبات ، آنان را تا آستانهء فتنه پيش برد ؛ و به صورت واحدهايى جلوهگر شدند كه در جنگ و يا صلح به تصميم رؤساى خود پايبند بودند .
وقتى على ( ع ) عهدهدار خلافت شد ، اين حالت اوج گرفته بود ؛ و او نيز از آن آگاهى داشت . ولى راهى جز وارد شدن به اين تجربهء بسيار دشوار ، اگر نگوييم محال ، پيش رو نداشت . شايد رفتار تعدادى از نخبگان كه در اطرافش بودند او را به تلاش در
الإمام علي في رؤية النهج ورواية التاريخ ( رفتار شناسى امام على در آيينه تاريخ ) ( فارسي ) — صفحة 185
مساهمون: ابراهيم بيضون
ص١٨٥