اين تصميم تأثيرى نداشت . خلفاى عباسى در ابتدا به دادن هدايا و صله به اهالى مدينه و تقرب جستن به علماى شهر پرداختند . مهدى عباسى تعدادى از علماى مدينه را به بغداد فراخواند و بخشى از زمينهاى مجاور دروازهء بصره را ، كه نزديك محل سكونت خاندان خود بود ، به آنان بخشيد و آنان را انصار ناميد .
برخى از خلفاى عباسى تعدادى از علماى مدينه را به سمت قاضى در بغداد انتخاب كردند ؛ از جمله ابن اسحاق و واقدى ، كه از بزرگترين سيرهنويسان اسلام بودند .
بدون شك انديشمندان ، فرهيختگان و رجال معنوى بغداد ، در زمان عباسيان علماى مدينه بودند . جايگاه آنان نزد خلفاى عباسى سبب شد كه برخى از خلفا فرقهء معتزله را تأييد كنند ؛ به جز متوكل ، كه حمايت از معتزله را رها كرد و اين امر موجب شد علماى مدينه به جايگاه صرفا فرهنگى خود در بغداد بازگردند . لذا جاى تعجب نيست كه بسيارى از قاضيان بغداد درزمان متوكل و بعد از آن ، مالكى مذهب بودند ، كه مذهب فقهى مردم مدينه بود .
از برجستهترين علماى مدينه در نيمهء اول قرن سوم هجرى ، زبير بن بكّار از نوادگان عبد الله بن زبير بود . او در حجاز متولد شد و نزد علماى آنجا به ويژه عمويش ، مصعب بن عبد الله « 1 » تحصيل كرد و در اخبار عرب ، نسبشناسى و شرح حال شاعران آثار متعددى نوشت كه بيشتر آنها از بين رفته است ؛ همين مقدار باقىماندهء اندك نشاندهندهء وسعت علم ، دقت نظر و حسن تعبير اوست . بسيارى از راويان از وى روايت كردهاند و برخى از مورخان و نقادان نيز او را ستودهاند .
متوكل قدر و منزلت خاصى براى او قايل بود و وى را در مقام قاضى شهر مكه برگزيد . بعد او را به بغداد فراخواند و هدايا و صلههايى به او تقديم كرد . زبير ، كتابى در اخبار تأليف و آن را به پسر خليفه اهدا كرد و به نام او « الاخبار الموفقيات » ناميد ، كه اين امر
هامش
- و سرانجام در طى اين قيام به شهادت رسيد . برادر او ابراهيم ، معروف به باخمرى نيز در همان دوران شهيد شد . - م
( 1 ) . مصعب بن عبد الله از نسبشناسان معروف قرن دوم هجرى بود كه يكى از تأليفات مشهور او به نام كتاب نسب قريش ، كه از مراجع و منابع مهم نسبشناسى است ، بارها در مصر و ساير كشورهاى عربى به چاپ رسيده است . - م