بيشترى بر آن افزودند . اما بسيارى از اين افزودههاى بعدى سنديّت نيافت . « 1 » از اينرو در مورد تاريخ تصنيف كتابهاى علامه نمىتوان به اين فهرست استناد كرد ولى در مورد كتابهايى كه علامه تصنيف كرده معتبر است .
مسألهء فهرستام موضوع ديگرى است ، زيرا اين فهرست در اجازههاى روايتى علامه آمده و چون فقط شش سال قبل از مرگ او نوشته شده است ، گمان مىرود كه محتواى آن كاملا بدون تغيير مانده باشد . اين واقعيّت كه اين فهرست دقيقا به فصلهايى تقسيم شده و هر عنوانى در جاى خود آمده و هيچ فصلى تكرار نشده است مؤيد اين امر است . بنابراين با اطمينان مىتوان فرض كرد كه عنوانهايى كه در اين فهرست آمده بخشى يا همهء آن قبل از سال 720 نوشته شده است .
بنابراين فهرستام مسلما شامل تمام كتابهاى علامه نمىشود . به علت ماهيت آن به عنوان اجازهء روايت ، علامه ظاهرا از كتابهايى نام برده است كه مناسب تدريس بودند . از اينرو او كتابهاى جدلى را كه بعدا به درخواست اولجايتو نوشت و نيز كتابهايى را كه ظاهرا از نظر او اهميت چندانى نداشتند در اين فهرست نياورده است ؛ بنابراين هيچيك از اين دو فهرست مجموعهاى جامع و قابل اعتماد از تمامى آثار علامه نمىباشد .
اين نقيصه نويسندگان بعدى را واداشت تا عنوانهايى را كه از قلم افتاده بود در فهرستهايشان از آثار علامه بيفزايند ، « 2 » كه انتساب اين كتابها به علامه هميشه مقرون به صحّت نبوده است . « 3 »
منبع معتبر ديگر براى تهيهء فهرستى جامع از آثار علامه ، شواهد درونى است كه بر
هامش
( 1 ) - ر . ك : مثلا افندى ، 1 : 327 به بعد .
( 2 ) - ر . ك : مثلا افندى ، 1 : 375 به بعد ؛ خوانسارى 2 : 273 به بعد .
( 3 ) - كتابهاى زير را بعضى از نويسندگان شرح احوال علامه به غلط منسوب به او دانستهاند : رسائل الدلائل البرهانية ، كتاب الاسرار فى الامامة و الكشكول . در مورد اين كتابها ر . ك : امين العاملى ، 24 : 6 - 255 . ساير كتابهايى را كه به اشتباه از او دانستهاند عبارتند از معتمد ( آقا بزرگ ، الذريعه ، 21 : 4 - 213 ) و مجامع الأخبار ( همان ، 5 : 37 ، 1 : 374 ) ، بهعلاوه خوانسارى كتابى به نام حاشيهء تلخيص المرام را منسوب به او دانسته است . افندى ( 1 : 80 - 379 ) وجود چنين كتابى را رد مىكند و معتقد است كه اين حاشيه شامل تعدادى يادداشتهاى جزئى است كه علامه در حاشيه تلخيص خود نوشته است . نيز ر . ك : آقا بزرگ ، الذريعه ، 6 : 47 .
كتاب ديگرى به نام الحجج القويه فى اثبات الوصيه ( به اهتمام محمد هادى الامينى ، نجف ، دار الكتب التجاريه ، بىتا ) را معمولا منسوب به علامه مىدانند . آقا بزرگ ( الذريعه ، 6 : 265 ، ش 1449 ) با دليل و برهان ثابت كرده است كه اين كتاب احتمالا تصنيف علامه نمىباشد .