باوجود اين موقعيّت مناسب ، مشكلاتى در مورد استفاده از اين دو فهرست وجود دارد .
فهرست خ شامل كتابهايى است كه مسلما در سال 639 نمىتوانسته در اين فهرست موجود باشد و علامهء حلّى در تاريخى بسيار ديرتر از اين زمان نوشتن آنها را شروع كرده بود . روشنترين نمونه آن كتابهايى است كه به درخواست اولجايتو آنها را نوشته و قطعا قبل از ربيع الاخر 709 ، يعنى قديمترين تاريخى كه دلايلى بر حضور علامه در دربار وجود دارد ، نوشتن آنها را آغاز نكرده بود . « 1 » لذا اين تصور نويسندگان قرون وسطى « 2 » را كه علامه در زمان تنظيم اين فهرست هنوز كتابهايى را كه در آن ذكر شده به پايان نرسانده بود از گفتهء خود او در پايان فهرست استنباط نمىشود . « 3 »
نشانهء ديگر بر وجود افزودههاى بعدى به آن روش ، تنظيم سرخود اين فهرست است .
در نگاه اول اين فهرست فاقد هرگونه نظمى است . عنوانها اغلب در فصلهاى مربوط نيامده ، بلكه بهطور اتفاقى در هر جايى آمده است . اما مىتوان فصلهايى را در اين فهرست ديد كه در اصل با ترتيبى منطقى منظم شده است . « 4 » علاوه بر اين فصلهاى ظاهرا اصلى ، در مورد موضوعاتى مانند فقه و علم كلام فصلهايى جداگانه وجود دارد كه از اين فصلهاى اصلى كاملا جداست و احتمال مىرود كه بعدا افزوده باشند . « 5 » بعضى از عنوانها در بين يا در وسط فصلهاى مربوط قرار دارد . « 6 »
گمان مىرود بيشتر بخشهاى الحاقى در زمان حيات علامه و احتمالا بهوسيله خود او افزوده شده باشد . كتاب خلاصه ، كتابى در علم رجال ، مربوط به برنامهاى درسى بود كه علامه در درس خود از آن استفاده مىكرد . شاهد اين امر اجازههايى است كه به شاگردان متعددش براى روايت از اين كتاب داده است . « 7 » او در دوران تدريسش ، احتمالا بهطور منظم عنوانهاى كتابهايى را كه بعدا مىنوشت به آن مىافزود . نويسندگان بعدى حتى عنوانهاى
هامش
( 1 ) - ر . ك : كتاب حاضر ص 38 .
( 2 ) - مثلا افندى 1 : 377 .
( 3 ) - رجال ، 48 .
( 4 ) - در مورد نمونههاى زير ، شماره عنوانها با فهرست خ 1 ، برابر است . عنوانهاى 1 - 6 كتابهاى فقهى ، عنوانهاى 7 - 9 كتابهاى حديث ، عنوانهاى 11 - 14 كتابهاى تفسير ، عنوانهاى 17 - 25 كتابهاى كلامى ، عنوانهاى 28 - 35 ؛ بجز 32 ، كتابهاى فلسفى و عنوانهاى 36 - 40 كتابهاى نحو و تصريف مىباشد .
( 5 ) - عنوانهاى 45 - 49 كتابهاى فقهى و عنوانهاى 51 - 53 كتابهاى كلامى است .
( 6 ) - مثلا عنوانهاى 10 ، 50 ، 54 ، 56 ، 57 ، 58 .
( 7 ) - ر . ك : آقا بزرگ ، الذريعه ، 7 : 5 - 214 .