با داعيى همراه شود . رازى ، كه پايه بحث خود را بر اين اصل فلسفى نهاده بود كه هر ممكنى نيازمند به علتى غير از خود مىباشد و هرچيز ممكنى نهايتا بايد خداوند ، واجب الوجود ، مسبب آن باشد ، مدعى بود كه بشر كه خود ممكن الوجود است نمىتواند فاعل دواعى خود باشد . مسبب اين دواعى بايد واجب الوجودى باشد كه همان خداوند است .
رازى مىگويد :
اگر استطاعت هم براى انجام فعل و هم براى عدمانجام آن معتبر باشد ، ترجيح يك جانب آن بر ديگرى بستگى به مرجح يا عدم آن دارد . اگر بستگى به مرجح داشته باشد اين مرجح يا از جانب خداوند است يا بنده و يا بدونمؤثر .
در مورد اول ، در صورتى كه داعى موجود باشد فعل واجب است و بدون آن غير ممكن . اگر از جانب بنده باشد . . . ايجاد چنين داعيى نيازمند داعى ديگر است و اين مستلزم تسلسل مىباشد . اگر داعى بدون مؤثرى موجود باشد . . . اين بدان معناست كه ممكن نياز به مؤثر ندارد و اين الزاما بهمعناى انكار ذات خداوند است . « 1 »
بنابراين دواعى آدمى را خداوند خلق مىكند ، بىواسطه يا با واسطه . « 2 »
براساس اين فرض ، استنباط رازى اين بود كه بنده باوجود آنكه فاعل مختارى بهنظر مىرسد كه برحسب دواعى خود عمل مىكند ، در واقع در انجام تمام افعال خود مجبور است ( المضطرّ فى صورة المختار ) « 3 » زيرا دواعى از خود او نشأت نمىگيرد . اين استنباط با نظر علامه كه در مورد بنده قائل به اختيار بود تعارض صريح داشت .
فخر رازى با بيان اين نظر ، دربارهء اعمال آدمى در اصل از نظر سنتى اشعريان دربارهء افعال آدمى عدول كرد . « 4 » به احتمال زياد او نظر اساسى ابو الحسين بصرى درباره افعال آدمى را برگزيد تا به عقيدهء معتزليان در مورد اختيار بنده حمله كند . او معتقد بود كه اين نظريه كه هرگاه داعى انجام فعلى با قدرت همراه گردد فعل بايد الزاما واقع شود مستلزم وجوب فعل است كه با نظريهء اختيار معتزليان قابل جمع نيست . فاعل هنگامى كه انگيزهاى براى انجام فعل دارد يا بايد عمل كند ، يا با نبود داعى براى او غيرممكن است كه عمل كند .
هامش
( 1 ) - معالم ، 9 - 78 ؛ نيز ر . ك : مطالب ، 3 : 73 .
( 2 ) - همان ، 3 : 73 ؛ 9 : 13 ، 3 - 42 ، تفسير ، ج 3 باب 6 : 220 ؛ ج 7 ، باب 13 : 15 ، 128 ، 197 ، ج 8 ، باب 16 : 23 .
( 3 ) - مثلا ، همان ، ج 4 ، باب 7 : 142 ؛ ج 7 ، باب 13 : 89 .
( 4 ) - ر . ك : ژيماره نظريات فعل ، آدمى ، 138 به بعد .