پس هركه پاك خداى را با صفتى همراه داند او را با قرينى پيوسته ، و آنكه با قرينش پيوندد ، دوتايش دانسته ؛ و آنكه دوتايش خواند ، جزء جزءاش داند ؛ و آنكه او را جزءجزء داند ، او را نداند ؛ و آنكه او را نداند در جهتش نشاند ؛ و آنكه در جهتش نشاند ، محدودش انگارد ؛ و آنكه محدودش انگارد ، معدودش شمارد . و آنكه گويد در كجاست ، در چيزيش درآرد ؛ و آنكه گويد فراز چه چيزى است ، ديگر جاها را از او خالى دارد . بوده و هست از نيست پديد نيامده است . با هر چيز هست ، و همنشين و يار آن نيست ، و چيزى نيست كه از او تهى است . . .
علاوه بر بيانات ائمه اطهار عليهم السّلام درباره عقايد كه به صورت خطبه و روايت و مناظره و احتجاج و دعا در دست است ، بنابر نقل ابن نديم ، « 1 » اولين سخنگوى مذهب اماميه على بن اسماعيل بن ميثم تمار بود كه كتاب الامامة و كتاب الاستحقاق را دربارهء عقايد شيعه تأليف كرد .
ميثم تمار خود مردى خطيب و سخنور و از صاحبان سرّ امير المؤمنين على عليه السّلام بود . على بن اسماعيل نوادهء اين مرد بزرگ ، با عمرو بن عبيد و ابو الهذيل علّاف ، از متكلمان معروف نيمهء اول قرن دوم و از پايهگذاران طبقهء اول كلام معتزلى ، همزمان بود . « 2 »
در ميان اصحاب امام صادق عليه السّلام گروهى بودند مانند هشام بن حكم ، هشام بن سالم ، حمران بن اعين ، ابو جعفر احول معروف به مؤمن طاق و غيرهم كه امام عليه السّلام از آنان بهعنوان « متكلم » ياد مىكرد .
در كتاب كافى داستانى است از مباحثهء اين گروه با يكى از مخالفان كه در حضور امام صادق عليه السّلام انجام شد و موجب نشاط خاطر امام عليه السّلام گرديد .
حضرت رضا عليه السّلام شخصا در مجلس مباحثهاى كه مأمون از جمع متكلمان مذاهب تشكيل مىداد شركت مىكرد و به مباحثه مىپرداخت ؛ صورت اين مناظرات در متن كتب شيعه محفوظ است . « 3 »
شريف مرتضى مىگويد : « همانا اصول دين و توحيد و عدل از سخنان امير المؤمنين على عليه السّلام اخذ شده است و همه متكلمانى كه پس از او آمدهاند به سخنان آن حضرت تكيه كرده و گفتار و آراى او را شرح كردهاند و آنچه از امامان پس از او روايت شده از شمار بيرون است . » « 4 »
اما پس از شهادت امير المؤمنين على عليه السّلام و روى كارآمدن دولت بنى اميه ، جوّ سياسى حاكم بر جامعهء اسلامى سبب شد كه مردم دسترسى كمترى به منبع وحى و خاندان نبوت داشته
هامش
( 1 ) - محمد بن اسحاق النديم ، كتاب الفهرست ، ترجمه و تحقيق محمّد رضا تجدّد ، امير كبير ، تهران ، 1366 ، ص 327 .
( 2 ) - شهيد مرتضى مطهرى ، ص 55 .
( 3 ) - همو ، ص 56 .
( 4 ) - شريف ابو القاسم على بن حسين سيد مرتضى ، امالى السيد المرتضى ، منشورات مكتبة آية اللّه العظمى المرعشى النجفى ، قم ، 1403 ، ج 1 ، ص 103 .