ارجعون : خطاب جمع بخاطر اين است كه گاه خداوند در مورد خودش جمع به كار مىبرد و منظور تعظيم است .
مِنْ وَرائِهِمْ
و
إِلى يَوْمِ
: هر دو متعلق بيك چيزند .
يَوْمِ يُبْعَثُونَ
: مضاف و مضاف اليه . زيرا اسم زمان اضافه بفعل مىشود .
مقصود :
اكنون خداوند در تأكيد ادلهء توحيد مىفرمايد :
مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ
: خداوند فرزند كسى را فرزند خود قرار نداده است ، زيرا اين كار محال است . بخاطر اينكه فرزند داشتن او محال است . كسى فرزند براى خود ميگيرد كه ممكن باشد پدر شود . به همين جهت است كه جوان پير را و انسان حيوان را بفرزندى نميگيرد .
وَ ما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ
: « من » در هر دو جمله براى تأكيد است . يعنى همانطورى كه فرزند ندارد ، شريك هم ندارد .
إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ
: اگر با او خداى ديگرى بود ، هر خدايى مخلوقات خود را جدا و مشخص ميكرد و مانع مىشد كه خدايان ديگر بر مخلوقات او استيلا پيدا كنند . يا اينكه نشانههايى قرار ميداد كه معلوم باشد مخلوقات او از مخلوقات ديگران جدا هستند . زيرا راضى نمىشد كه آفريده و انعامش به ديگرى نسبت داده شود .
وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ
: ديگر اينكه بعضى از خدايان كوشش ميكردند كه بر ديگران غالب گردند . مقصود مفسرين از اينكه مىگويند : خدايا مثل پادشاهان با يكديگر بجنگ مىپرداختند ، همين است .
برخى گويند : يعنى خدايان يكديگر را از انجام مقاصد خويش منع ميكردند .
اين آيه هم نظير :
« لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا »
است ( انبياء 22 ) .
در اين آيه دلالتى عجيب بر توحيد است . زيرا هر خدايى قادر بالذات است و بنا بر اين بايد بر هر چه خدايان ديگر قادرند قادر باشد . پس هر خدايى هم غالب است